Παράκτιο μέτωπο Κω: ο κίνδυνος είναι ήδη εδώ – από την αποκατάσταση στην προσαρμογή

Τις τελευταίες ημέρες, η Κως (όπως και αρκετά μέρη της Ελλάδας) βίωσε – ξανά – φαινόμενα θαλάσσιας πλημμύρας λόγω ισχυρών φαινομένων «μετεωρολογικής παλίρροιας», γνωστό διεθνώς ως «storm surge» και που οι ναυτικοί του τόπου μας αποκαλούν ως «φουσκοθαλασσιά». Κατά το φαινόμενο αυτό, η θαλάσσια στάθμη ανυψώνεται παροδικά λόγω ισχυρών άνεμων που «σπρώχνουν» τη θάλασσα προς την κατεύθυνση της ακτής (δημιουργώντας επιπρόσθετα μεγάλους κυματισμούς), που συνδυάζεται με αύξηση της θαλάσσιας στάθμης λόγω χαμηλής ατμοσφαιρικής πίεσης.

Στην Κω, οι κυριότερες καταστροφές καταγράφηκαν σε Κέφαλο και Καρδάμαινα. Στην Κέφαλο (Καμάρι) καταγράφηκαν σοβαρές βλάβες στο παραλιακό μέτωπο και τμηματική καθίζηση ορισμένων σημείων του παράκτιου δρόμου, εγείροντας ανησυχίες για τη στατικότητά του, ενώ δε θα πρέπει να ξεχνάμε πως η παραλία που υπήρχε μέχρι και ως κάποια χρόνια πριν εκεί, έχει εξαφανιστεί. Στην Καρδάμαινα, η θαλάσσια υπερχείλιση προκάλεσε κατάρρευση σημείων του παράκτιου δρόμου, με σαφή αναφορά για την είσοδο θαλασσινού νερού στον οικιστικό ιστό. Ακόμα και στην Κω, στην περιοχή λιμανιού-σκάλας χρειάστηκε να πραγματοποιηθεί διάνοιξη και καθαρισμός του δρόμου από φερτά θαλάσσια υλικά. Δε θα πρέπει να ξεχνάμε, πως πριν κάποια χρόνια υπήρξε κατάρρευση του παράκτιου τοιχίου του πεζόδρομου στην περιοχή Ξενία-Μαρίνας και αφανισμός της παραλίας, η οποία επανήλθε με τεχνικές παρεμβάσεις (τεχνητή αναπλήρωση με άμμο), ενώ και το τοιχίο αποκαταστάθηκε.

Αυτές οι εικόνες δεν είναι καινούργιες και σίγουρα δεν είναι «μεμονωμένα επεισόδια». Είναι προειδοποιήσεις που έρχονται ολοένα και πιο συχνά να μας υπενθυμίσουν μια κατάσταση που δημιουργήθηκε σιγά-σιγά με το πέρασμα των χρόνων. Μια κατάσταση που οι περισσότεροι βλέπαμε, αλλά δε δίναμε ουσιαστική σημασία. Χρόνια τώρα βλέπουμε τα φυλάκια που χτίστηκαν σε προηγούμενες δεκαετίες π.χ. στην περιοχή του Φάρου να βρίσκονται πλέον δεκάδες μέτρα μέσα στη θάλασσα, ενώ τόσο αυτή η παραλία όπως και οι περισσότερες του νησιού μας, βρίσκονται σε καθεστώς διάβρωσης και οπισθοχώρησης. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε μια νέα πραγματικότητα στο Αιγαίο, όπου η ακτογραμμή πιέζεται ταυτόχρονα από τη διάβρωση, την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Η επιστημονική κοινότητα είναι σαφής και δε δίνει περιθώρια αμφισβήτησης. Οι ακραίες θύελλες αναμένεται να είναι ολοένα και πιο συχνές, ενώ οι μαζικές ανθρώπινες κατασκευές στον παράκτιο χώρο των τελευταίων δεκαετιών, έχουν εντείνει τα φαινόμενα διάβρωσης, με αποτέλεσμα να απειλούνται υποδομές και περιουσίες που χτίστηκαν σε διαφορετικές δεκαετίες, και που πλέον βρίσκονται πιο κοντά στη θάλασσα.

Το παράδειγμα του Poetto (Κάλιαρι, Σαρδηνία): όταν το κύμα χτυπά πάνω σε “χτισμένη” παραλία

Πρόσφατα, στο πλαίσιο ερευνητικών εργασιών συλλογής δεδομένων από το πέρασμα του κυκλώνα Xάρυ από την δυτική και κεντρική Μεσόγειο που έπληξε σημαντικά Μάλτα, Σικελία και Σαρδηνία, ο Κώος επιστήμονας-ερευνητής του Πανεπιστημίου της Φεράρα στην Ιταλία, κ. Αντώνης Χατζηπαυλής πραγματοποίησε μετρήσεις έκτασης της θαλάσσιας πλημμύρας στην παραλία Ποέτο (Poetto) στο Κάλιαρι της Σαρδηνίας. Η συγκεκριμένη παραλία αποτελεί την κύρια παραλία της πόλης του Κάλιαρι και έχει αναπτυχθεί στα πρότυπα του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης προορισμών τύπου 3S (Sea-Sun-Sand), μοντέλο που κυριαρχεί και στο νησί μας. Έτσι, με το πέρασμα του χρόνου, μεγάλο τμήμα του παράκτιου μετώπου έχει «καταληφθεί» πλέον από μόνιμες κατασκευές και τουριστικές εγκαταστάσεις. Η έκταση της πλημμύρας και οι ζημιές σε σπίτια και τουριστικές εγκαταστάσεις (με κατάρρευση τοιχίων σε πολλές από αυτές) ανέδειξαν με δραματικό τρόπο το βασικό δίλημμα των παράκτιων πόλεων: Δεν αρκεί να “επισκευάζεις” – πρέπει να προσαρμόζεσαι.

Ενδεικτικά, σε τοπικό άρθρο που άνοιξε έντονη δημόσια συζήτηση, υποστηρίζεται η άποψη της οργανωμένης οπισθοχώρησης (managed retreat) με απομάκρυνση/κατεδάφιση των υφιστάμενων κατασκευών που παρεμβαίνουν στη φυσική δυναμική της ακτής, ενώ αντιμετωπίζεται κριτικά η πρόταση για εκ νέου εμπλουτισμού της παραλίας με άμμο (όπως αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα στο παρελθόν). Ανεξαρτήτως των επιμέρους απόψεων, το συμπέρασμα είναι σαφές: όπου η παραλία έχει χάσει τον χώρο της, το ρίσκο μεταφέρεται απευθείας σε δρόμους, κτίρια και υποδομές.

Γιατί το πρόβλημα θα εντείνεται

Η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία έχει κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου εδώ και πολλά χρόνια. Η Διακρατική Επιτροπή για το Κλίμα (γνωστή ως IPCC), ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, καθώς και πληθώρα άλλως οργανισμών και ανεξάρτητων μελετητών παγκοσμίως συγκλίνουν στο ότι τα φαινόμενα μετεωρολογικής παλίρροιας που συνοδεύονται από ακραίες θαλάσσιες στάθμες, αναμένεται να εμφανίζονται όλο και συχνότερα, αυξάνοντας την πιθανότητα θαλάσσιας πλημμύρας και εντείνοντας τις διαβρωτικές διαδικασίες. Επιπρόσθετα, θα πρέπει να αναλογιστούμε πως πέρα από την παροδική αύξηση στη θαλάσσια στάθμη λόγω τέτοιων φαινομένων, η μακρόχρονη (μέση) θαλάσσια στάθμη παρουσιάζει άνοδο τις τελευταίες δεκαετίας με ρυθμό αύξησης της τάξης των 3 χιλιοστών/έτος.

Με απλά λόγια: ακόμη κι αν «οι ίδιοι άνεμοι» επιστρέψουν, το νερό θα φτάνει πιο μέσα, γιατί η βάση (η μέση στάθμη) ανεβαίνει.

Η θεσμική απάντηση που απαιτείται στην Κω

Ως Διευθυντής Τεχνικών Υπηρεσιών του ΚΩΑΝ Α.Ε., θεωρώ ότι πρέπει να περάσουμε από τη διαχείριση της ζημιάς στη διαχείριση κινδύνου και στην προσαρμογή στις αλλαγές αυτές, όπως προτείνεται και από τις περισσότερες μελέτες των σχετικών διεθνών οργανισμών (adaptation) . Η Κως έχει ήδη στα χέρια της πολύτιμη γνώση προερχόμενη από τα αποτελέσματα εξειδικευμένου ερευνητικού προγράμματος του Παν. Αιγαίου (maricc.gr). Στο πρόγραμμα αυτό καταγράφηκαν όλες οι παραλίες της Κω μαζί με τα χαρακτηριστικά τους (πλάτος, ιζηματολογία, ύπαρξη ιδιαίτερων γεωμορφών (beachrocks), παράκτιων υποδομών κ.α.), ενώ μελετήθηκαν οι διαβρωτικές τάσεις των τελευταίων δεκαετιών μέσω δορυφορικών εικόνων και πραγματοποιήθηκαν εκτιμήσεις της ευπάθειάς τους στη θαλάσσια διάβρωση και πλημμύρα, οι οποίες είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές. Επιπρόσθετα, μελετήθηκε η Φέρουσα Ικανότητας (Φ.Ι.) των παραλιών της Κω (https://maricc.gr/periokhes-meletis/kos), τόσο για τη σημερινή όσο και για τη μελλοντικά αναμενόμενη κατάσταση με μειωμένη έκταση λόγω διάβρωσης.

Αυτά δεν είναι «θεωρία»: είναι εργαλείο για αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν τώρα και να ενσωματωθούν στο Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο (ΤΠΣ) αλλά και στις πολιτικές παραχωρήσεων/χρήσεων της παράκτιας ζώνης. Στο πλαίσιο αυτό, είναι κρίσιμο το ΤΠΣ να συνεκτιμήσει εγκαίρως ολοκληρωμένες τεχνικές και περιβαλλοντικές τεκμηριώσεις (όπως η Φ.Ι. και ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο ICZM), ώστε ο χωρικός σχεδιασμός να αντανακλά την πραγματική δυναμική της ακτογραμμής.

Δέσμη μέτρων με χρονοδιάγραμμα

Α. Άμεση φάση (0–30 ημέρες) – Ασφάλεια και λειτουργικότητα

Αυτοψίες και τεχνική αποτίμηση επικινδυνότητας σε Κέφαλο (Καμάρι), Καρδάμαινα, λιμάνι και λοιπά ευάλωτα τμήματα με ενιαία φόρμα καταγραφής (υποσκαφές, καθιζήσεις, ρωγμές, αστοχίες τοιχίων/οδοστρώματος).

Προσωρινά μέτρα προστασίας/σήμανσης και άμεσες επεμβάσεις ασφάλειας (αποκλεισμοί, προσωρινές αποκαταστάσεις, καθαρισμοί κρίσιμων οδών/προσβάσεων).

Πρωτόκολλο “storm surge readiness”: επιχειρησιακό σχέδιο (έγκαιρη προειδοποίηση, ζώνες περιορισμού κυκλοφορίας/στάθμευσης, προτεραιοποίηση καθαρισμών, προστασία δικτύων).

Β. Βραχυπρόθεσμη φάση (1–4 μήνες) – Γνώση πριν από έργα

Ταχεία τεχνική μελέτη κινδύνου παράκτιας πλημμύρας ανά οικισμό/τμήμα (σενάρια κυματισμού–storm surge, κρίσιμες στάθμες, χαρτογράφηση σημείων υψηλού κινδύνου – hotspots).

Παρακολούθηση ακτογραμμής και βλαβών (επαναληπτικές αποτυπώσεις/ φωτοτεκμηρίωση, όπου απαιτείται τοπογραφικές – βυθομετρικές αποτυπώσεις και μελέτης της παράκτιας υδροδυναμικής).

“Μητρώο Παράκτιων Υποδομών” (τοιχία, δρόμοι, δίκτυα, λιμενικά) και στοχευμένη ιεράρχηση με κριτήρια: κίνδυνος – κοινωνική/οικονομική σημασία – κόστος κύκλου ζωής.

Γ. Μεσοπρόθεσμη φάση (4–12 μήνες) – Έργα προτεραιότητας + κανόνες

Ωρίμανση και υλοποίηση παρεμβάσεων προτεραιότητας με βάση τεχνική τεκμηρίωση (όχι πρόχειρες αποκαταστάσεις που καταρρέουν στον επόμενο νοτιά).

Κανόνες για τις χρήσεις στην παράκτια ζώνη: προσαρμογή όρων λειτουργίας/τοποθέτησης εγκαταστάσεων με αρχές «αποσπώμενων κατασκευών – χαμηλής όχλησης – συμβατές με τη δυναμική της παραλίας».

Ενσωμάτωση των αποτελεσμάτων Φ.Ι. στις αποφάσεις για παραχωρήσεις, λειτουργικές φέρουσες ικανότητες και ρυθμίσεις στο ΤΠΣ (ώστε να μη σχεδιάζουμε με δεδομένα μιας παραλίας που μικραίνει).

Δ. Στρατηγική φάση (12–24 μήνες) – ICZM ως “ομπρέλα” πολιτικής, εναρμονισμένης με το εθνικό και ευρωπαϊκό δίκαιο.

Εκπόνηση και θεσμοθέτηση ICZM (Integrated Coastal Zone Management - Ολοκληρωμένη Διαχείριση Παράκτιων Ζωνών) για την Κω, που θα περιλαμβάνει:

Οριοθέτηση ζωνών επικινδυνότητας (διάβρωση/πλημμύρα/storm surge),

Οριοθέτηση γραμμών οπισθοχώρησης (setback zones), που θα λαμβάνονται υπόψη για νέες εγκαταστάσεις,

Σύνταξη πλαισίου οργανωμένης οπισθοχώρησης (managed retreat) όπου απαιτείται (με κοινωνικά δίκαιες μεταβατικές ρυθμίσεις),

Εξεύρεση φυσικών τρόπων προστασίας (όπως η προστασία και αποκατάσταση των παράκτιων αμμοθινών),

Ολοκληρωμένα τεχνικά έργα που θα έρχονται ως αποτέλεσμα ολιστικών μελετών (κυματικής – ιζηματολογικής – περιβαλλοντικής) και όχι μόνο έργα άμεσης πίεσης.

Ε. Κοινωνία και διακυβέρνηση (παράλληλα, σε όλη τη διάρκεια)

Ημερίδα ενημέρωσης (Δήμος – ΚΩΑΝ – επιστημονικοί συνεργάτες – μελετητές ΤΠΣ – φορείς αγοράς) με παρουσίαση: των αποτελεσμάτων της μελέτης Φ.Ι. (σήμερα/ αύριο) που εκπονείται από τον ΚΩΑΝ για λογαριασμό του Δήμου Κω και θα περιλαμβάνει και τον δείκτη πίεσης των παραλιών, των περιοχών που είναι ιδιαίτερα ευπαθής στα διαβρωτικά και πλημμυρικά φαινόμενα,

και αναλύσεις οφέλους-κόστους για κάθε περιοχή, ανάμεσα στις 3 υπαρκτές επιλογές ως στρατηγικές προσαρμογής στις νέες συνθήκες, όπως ορίζονται από τους μελετητές παγκόσμια:

1. Αδράνεια-Do Nothing,
2. Σταθεροποίησης της ακτής στην τωρινή της θέση - Hold the line,
3. Oργανωμένη οπισθοχώρηση – Managed Retreat.

Μόνιμος μηχανισμός συντονισμού (Δήμος Κω – ΚΩΑΝ – Λιμενικό/ΔΛΤ – Πολιτική Προστασία – Περιφέρεια – επιστημονικοί φορείς) για ιεράρχηση, ωρίμανση και παρακολούθηση έργων/μέτρων.

Δημιουργία παρατηρητήριου παράκτιου περιβάλλοντος (coastal observatory) στα πρότυπα των ήδη υφιστάμενων δομών τέτοιου τύπου ανά την Ευρώπη (Γαλλία, Ιταλία, Αγγλία, Ιρλανδία, Γερμανία, Ολλανδία, Ισπανία κ.α.), που θα ασχολείται αποκλειστικά με την καταγραφή και επιτήρηση (monitoring) των φυσικών και περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών του παράκτιου χώρου.

Στο πλαίσιο αυτό ο ΚΩΑΝ δραστηριοποιείται για την εκπόνηση ενός Ολοκληρωμένου Πλαισίου Πολιτικής & Διακυβέρνησης για Βιώσιμη και Κυκλική Μπλε Οικονομία σε Τουριστικό Νησί της Μεσογείου (Κως).

Τι πρέπει να αποφύγουμε

Πρόχειρες λύσεις “μιας σεζόν” χωρίς τεκμηρίωση (π.χ. τεχνητή αμμοτροφοδότηση ή θωράκιση με ογκόλιθους, όπου δεν τεκμηριώνεται ισοζύγιο ιζημάτων και περιβαλλοντική συμβατότητα). Το Poetto δείχνει ότι τέτοιες επιλογές συχνά απλώς μεταθέτουν το πρόβλημα.

Ενίσχυση της έκθεσης: νέα μόνιμη δόμηση ή βαριές κατασκευές στη ζώνη δυναμικής της παραλίας, που τελικά μετατρέπουν το φυσικό ρίσκο σε βέβαιη ζημιά.

Επίλογος

Η Κως δεν χρειάζεται να περιμένει το “μεγάλο γεγονός” για να πειστεί. Το βλέπουμε ήδη σε Κέφαλο, Καρδάμαινα και στο λιμάνι της Κω. Η τεκμηρίωση για την άνοδο της στάθμης και την αύξηση του κινδύνου ακραίων θαλάσσιων φαινομένων είναι δεδομένη.

Το ζητούμενο είναι να δώσουμε θεσμική, τεχνικά τεκμηριωμένη και κοινωνικά δίκαιη απάντηση, με σαφές σχέδιο, χρονοδιάγραμμα και συνεργασίες. Αυτό ακριβώς θα υπηρετούν η αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της μελέτης Φ.Ι. και η προώθηση ενός ολοκληρωμένου ICZM για το νησί.

Με εκτίμηση

Παπαδόπουλος Γεώργιος

Διευθυντής Τεχνικών Υπηρεσιών ΚΩΑΝ Α.Ε.