ΑΝΟΜΒΡΙΑ, ΥΠΕΡΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΑ ΔΙΚΤΥΑ - Γιατί μένουν από νερό τα νησιά

Το νερό «χάνεται» πριν φτάσει στη βρύση - Παρά τις βροχές, το πρόβλημα στα νησιά παραμένει λόγω των αυξανόμενων αναγκών και των απαρχαιωμένων υποδομών

Μετά τρία χρόνια που οι ουρανοί είχαν στερέψει, φέτος επιτέλους έβρεξε και στο Αιγαίο. Κάποτε μια τέτοια χρονιά θα αρκούσε ώστε να ανακάμψουν τα υπόγεια και τα επιφανειακά νερά και τα νησιά να μπορούν να αντεπεξέλθουν για ακόμα μία ή και δύο χρονιές. Η κατάσταση όμως έχει πλέον αλλάξει. Η αλματώδης αύξηση του τουρισμού έχει πολλαπλασιάσει την κατανάλωση και ταυτόχρονα αυξάνει την πίεση στις απαρχαιωμένες υποδομές, που κάθε τόσο «τσακίζουν». Παράλληλα, και ο μόνιμος πληθυσμός των αιγαιοπελαγίτικων νησιών έχει αυξηθεί. Ο ένας δήμος μετά τον άλλο στρέφονται στις μονάδες αφαλάτωσης, μια επιλογή ανάγκης, με σαφή πλεονεκτήματα αλλά και μειονεκτήματα. Την ίδια στιγμή, η πολιτεία προσπαθεί να πιέσει τις δημοτικές εταιρείες ύδρευσης να οργανωθούν και να διαχειριστούν καλύτερα τους πόρους τους, μια προσπάθεια δύσκολη ιδίως στην περίπτωση των μικρών ακριτικών νησιών.

Πέρυσι το ΥΠΕΝ χρηματοδότησε την κατασκευή μόνιμων έργων για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις τα έργα δεν προχώρησαν ή καθυστέρησαν να δημοπρατηθούν.

«Φέτος η κατάσταση ήταν εντελώς διαφορετική. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2024 είχαμε 25-30 νησιά που βίωναν έντονη την πίεση της ανομβρίας και φέτος έχουμε 3-4», εξηγεί ο Μανώλης Κουτουλάκης, που από το 2021 και μέχρι πριν από λίγες ημέρες υπηρέτησε ως γ.γ. Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής (πλέον ανέλαβε καθήκοντα γενικού γραμματέα Λιμένων). «Οι φετινές κηρύξεις νησιών σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης λόγω λειψυδρίας είναι λίγες και ουσιαστικά προληπτικές, ώστε να διευκολυνθούν διάφορες διοικητικές διαδικασίες. Γενικότερα φέτος η κατάσταση είναι πολύ καλύτερη στα περισσότερα νησιά. Βέβαια, ορισμένα νησιά ήταν άτυχα: για παράδειγμα, στην Αστυπάλαια και στην Κάρπαθο δεν έβρεξε και άδειασαν τα φράγματα. Ενώ το φράγμα του Αποσελέμη στην Κρήτη ενισχύθηκε με 14 εκατ. κυβικά μέτρα νερού μόνο μέσα στον Μάρτιο και στον Απρίλιο, σχεδόν γέμισε».

Η πιστοποίηση

Πέρυσι το υπ. Περιβάλλοντος χρηματοδότησε την κατασκευή μόνιμων έργων για αντιμετώπιση της λειψυδρίας. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις δεν προχώρησαν ή καθυστέρησαν να δημοπρατηθούν (και να ανατεθούν), καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη και μια άλλη προσπάθεια: η «πιστοποίηση» των δημοτικών εταιρειών ύδρευσης (ΔΕΥΑ) ή των δήμων από τη ρυθμιστική αρχή (ΡΑΑΕΥ). Για παράδειγμα, η Κάρπαθος συνέχισε και φέτος να μισθώνει μονάδα αφαλάτωσης, καθώς δεν προχώρησε ο διαγωνισμός για την αγορά μονάδας.

«Η διαδικασία πιστοποίησης της διαχειριστικής επάρκειας των δημοτικών επιχειρήσεων ύδρευσης είναι σημαντική, καθώς πρέπει να είναι σε θέση να διαχειριστούν εθνικούς και κοινοτικούς πόρους», εξηγεί ο Δημήτρης Ψυχογιός, αντιπρόεδρος της ΡΑΑΕΥ και προεδρεύων του κλάδου υδάτων. «Είναι αλήθεια ότι υπάρχουν καθυστερήσεις, οι οποίες οφείλονται στις απαιτήσεις της νομοθεσίας. Έχουμε ζητήσει να βελτιωθεί το νομοθετικό πλαίσιο με βάση τις προτάσεις που έχουμε υποβάλει, όπως, για παράδειγμα, τα γενικά σχέδια υπηρεσιών ύδατος (σ.σ. τα πενταετή masterplans) να είναι προσαρμοσμένα στο μέγεθος των ΔΕΥΑ, με διαφοροποιήσεις για τους νησιωτικούς και ακριτικούς δήμους».

Όσον αφορά την πρόοδο της διαδικασίας, ο κ. Ψυχογιός εξηγεί ότι στις περιπτώσεις όπου υπήρχε επείγουσα ανάγκη, όπως λ.χ. στα νησιά που συμμετέχουν στο πρόγραμμα GReco Islands, παρασχέθηκε βοήθεια από όλους ώστε οι δήμοι να αντεπεξέλθουν. «Υπάρχουν βέβαια δήμοι με εταιρείες ύδρευσης των δύο ατόμων. Εκεί δεν έχει νόημα να προσπαθούν να αποκτήσουν διαχειριστική επάρκεια, πρέπει να αναζητηθούν άλλες λύσεις, όπως οι συνεργασίες. Η ολοκλήρωση της διαδικασίας πρόσφατα έλαβε παράταση για το τέλος του 2027 – ελπίζω οι δήμοι να μην επαναπαυθούν, αλλά να συνεχίσουν την προσπάθεια».

Σχετικά με την κήρυξη νησιών σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης λόγω λειψυδρίας (από τον υπ. Περιβάλλοντος, με γνωμοδότηση της ΡΑΑΕΥ), ο κ. Ψυχογιός τονίζει ότι γίνεται με πολύ μεγάλη φειδώ και όπου υπάρχει πραγματική ανάγκη. «Σε καμία περίπτωση η διαδικασία δεν είναι όχημα για απευθείας αναθέσεις. Ένας δήμος δεν μπορεί να ζητάει να κηρυχθεί σε έκτακτη ανάγκη για να προωθήσει την κατασκευή ενός φράγματος, αυτό είναι μια στρατηγική επένδυση για την οποία πρέπει να υπάρχει σχεδιασμός. Αν, ωστόσο, το διυλιστήριο ενός νησιού πάθει βλάβη και μείνει χωρίς νερό και μόνη λύση είναι η μίσθωση μιας αφαλάτωσης ή η μεταφορά νερού με υδροφόρες, αυτό είναι μια έκτακτη ανάγκη που δικαιολογεί την παροχή βοήθειας».

Σύμφωνα με τον δήμαρχο Λειψών –και νέο γ.γ. Αιγαίου– Φώτη Μάγγο, ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» είναι τα απαρχαιωμένα δίκτυα ύδρευσης των νησιών. «Είναι αλήθεια ότι το πρόβλημα είναι πολυπαραγοντικό: από τη μια, μειώνονται οι βροχοπτώσεις και αυξάνεται διαρκώς η ζήτηση γιατί χτίζονται συνεχώς νέα καταλύματα. Από την άλλη, κανείς δεν μιλάει για τα δίκτυα. Έχει όμως νόημα να ρίχνεις συνεχώς νερό σε ένα τρύπιο βαρέλι; Δεν πρόκειται να γεμίσει ποτέ. Νομίζω ότι εκεί πρέπει να επικεντρωθούμε». Μέσα από την εμπειρία του στον δήμο, ο κ. Μάγγος τονίζει και την ανάγκη της σωστής τιμολόγησης του νερού. «Αν το νερό είναι φθηνό, θα το βλέπεις να τρέχει στις αυλές και στα χωράφια. Πρέπει να εισπράττεις όσο ξοδεύεις, υπολογίζοντας όχι μόνο το λειτουργικό κόστος, αλλά και τις αναγκαίες επενδύσεις».

Φθηνά έργα μικρής κλίμακας ως εναλλακτική στις αφαλατώσεις

Έργα που έχουν μικρό κόστος, αλλά είναι πολύ αποτελεσματικά στη συγκράτηση νερού στα νησιά προτείνουν οι ειδικοί επιστήμονες. Οι αφαλατώσεις δεν είναι πανάκεια, επισημαίνουν, σημειώνοντας ότι είναι ενεργοβόρος λύση με περιβαλλοντικό αποτύπωμα, η οποία πρέπει να προτιμάται μόνον ως ύστατη λύση.

Το 2022-2023, ομάδα επιστημόνων από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης πραγματοποίησε για λογαριασμό της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου μια πιλοτική μελέτη για τους Φούρνους. Τώρα η μελέτη θα επεκταθεί σε επτά νησιά: Αγαθονήσι, Αμοργό, Θάσο, Κάσο, Σέριφο, Σίφνο και Παξούς. Επικεφαλής της ομάδας είναι ο Δημήτρης Εμμανουλούδης, καθηγητής Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων στο Τμήμα Κλιματικής Ανθεκτικότητας του ΔΠΘ. «Στους Φούρνους, όπως και σε πολλά νησιά, η κατανάλωση αυξάνεται θεαματικά το καλοκαίρι. Ως αποτέλεσμα, ενώ τον χειμώνα τα υδάτινα αποθέματα επαρκούν, το καλοκαίρι το νησί έφθανε σε οριακή κατάσταση, με συνεχείς διακοπές νερού», εξηγεί στην «Κ». Το πανεπιστήμιο μελέτησε πρακτικές συλλογής νερού, με ήπια έργα. «Προτείναμε δύο ειδών έργα. Το πρώτο είναι οι λεγόμενες ομβροπλατείες. Τι είναι οι ομβροπλατείες; Σε μια πλαγιά με ήπια κλίση χωρίς εξάρσεις κάνουμε επίστρωση με ένα λεπτό στρώμα τσιμέντου σε διάσταση περίπου ενός γηπέδου ποδοσφαίρου. Εκεί συλλέγεται το νερό που με την κλίση καταλήγει σε ένα αυλάκι και από εκεί σε δεξαμενές. Με δέκα τέτοιες πλατείες στους Φούρνους, υπολογίσαμε ότι θα μπορούσαμε να εξασφαλίσουμε όσο “επιπλέον” νερό χρειάζεται το νησί το καλοκαίρι λόγω τουρισμού». Το δεύτερο έργο που προτείνει το Δημοκρίτειο είναι τα «σκαρωτά» φράγματα. «Σε ένα χείμαρρο δημιουργούμε ένα εγκάρσιο χαντάκι. Μέσω μιας σχάρας, μέρος του νερού που “κατεβάζει” ο χείμαρρος όταν βρέχει παγιδεύεται σε μια πλευρική δεξαμενή. Εκεί παραμένει για να καθιζήσουν τα φερτά και κατόπιν καταλήγει στην υδροληψία». Όπως εξηγεί ο κ. Εμμανουλούδης, αυτά είναι φθηνά και μικρής κλίμακας έργα, που όμως έχουν σημαντική απόδοση. «Οι αφαλατώσεις είναι αντιπεριβαλλοντικές λόγω του κόστους της ενέργειας και του αλμόλοιπου που κάνει ζημιά στον βυθό. Εννοείται πως όταν δεν υπάρχει άλλη λύση πρέπει να καταφύγεις στην αφαλάτωση, πρέπει όμως να είναι η τελευταία λύση». Στη μελέτη των επτά νησιών θα βοηθήσει και μια νέα πλατφόρμα, που δημιουργήθηκε πρόσφατα με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης. «Πρόκειται για το Waterwise, μια πλατφόρμα που λαμβάνει υπόψη τις εισροές και εκροές, το υδατικό αποτύπωμα του κατοίκου και του τουρίστα και τα κλιματικά σενάρια και εκτιμά τις υδατικές ανάγκες σε βάθος χρόνου. Έτσι θα υπολογίσουμε με επιστημονικό τρόπο τις ανάγκες και θα προτείνουμε συγκεκριμένα έργα».

Πηγή: Καθημερινή

Ρεπορτάζ: Γιώργος Λιάλιος