Χωροταξικός σχεδιασμός – Ποια ανάπτυξη θέλουμε για τα νησιά μας;

• Τα νέα χωροταξικά σχέδια (για τον τουρισμό, τις ΑΠΕ και τη βιομηχανία) αποκαλύπτουν μια κρίσιμη αντίφαση. Ενώ θεωρητικά επικαλούνται τη «βιώσιμη ανάπτυξη» και τη «φέρουσα ικανότητα», πρακτικά λειτουργούν προς την αντίθετη κατεύθυνση, επιτρέποντας τη συνέχιση ενός μοντέλου που εντείνει τις πιέσεις στα νησιά. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν αυτός ο σχεδιασμός υπηρετεί τις επενδύσεις ή το δικαίωμα των νησιωτών να ζουν και να δημιουργούν στον τόπο τους.

«O χωροταξικός σχεδιασμός είναι η χωρική έκφραση των προγραμμάτων οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης και αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη κοινωνικών και οικονομικών στόχων με γνώμονα τις αρχές της αειφορίας και της προφύλαξης, με σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος εις το διηνεκές και την εξασφάλιση των βέλτιστων όρων διαβίωσης του πληθυσμού», όπως αναφέρει στην εισαγωγή του (σ.5) το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο του Τουρισμού, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα. Η ανάγνωση των σχετικών ΚΥΑ -που είναι πολύπλοκα τεχνικά κείμενα-, των Στρατηγικών Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) αλλά και των «απαντήσεων» που έδωσε το ίδιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος στη δημοσιότητα, σε ερωτήματα που το ίδιο έθεσε στον εαυτό του, δίνουν μια εικόνα για το πώς σκέφτονται οι ιθύνοντες.

Ποιο είναι το αναπτυξιακό μοντέλο για τα νησιά;
Όπως αναφέρθηκε προηγούμενα, ο χωροταξικός σχεδιασμός αποτυπώνει στον χώρο τα προγράμματα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Όμως, τι πραγματικά σημαίνει αυτό για τα νησιά; Έχουμε ξεκάθαρα αποτυπωμένο το νησιωτικό όραμα και έχουμε θέσει τους στρατηγικούς στόχους ανάπτυξης; Έχει ληφθεί υπόψιν «το δικαίωμα παραμονής στα νησιά» που αποτελεί τμήμα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την οικονομική, κοινωνική και χωρική συνοχή;

Και βάσει αυτών, προκύπτουν κι άλλα βασικά ερωτήματα:
Ερώτημα πρώτο: Ποια είναι τα αναπτυξιακά σχέδια και ποιος τα αποφάσισε; Η μόνη ξεκάθαρη απάντηση που έχει δοθεί -και αφορά στην ενεργειακή πολιτική και στον ρόλο των ΑΠΕ- είναι η γνωστή δήλωση του Πρωθυπουργού… «Όραμά μου είναι η Ελλάδα να γίνει η μπαταρία της Ευρώπης». Και πράγματι, το Χωροταξικό των ΑΠΕ το αποτυπώνει αυτό, παρά τις λεκτικές ακροβασίες και τις επικοινωνιακές εκφράσεις περί προστασίας περιβαλλοντικά ευαίσθητων περιοχών. Όμως, πώς αυτό συμβάλλει στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας και των επιμέρους τόπων, τη στιγμή που βασίζεται σε εισαγόμενα υλικά, σε ελάχιστες θέσεις εργασίας -και αυτές ανειδίκευτες, τουλάχιστον τοπικά, εκεί που τοποθετούνται οι ΑΠΕ- και έχει σημαντικό περιβαλλοντικό και αισθητικό αποτύπωμα (όπως για παράδειγμα οι διανοίξεις δρόμων μεγάλης κλίμακας);
Και τελικά, οι περιοχές που προστατεύονται είναι οι τουριστικά ευαίσθητες περιοχές (περιοχές υψηλής ανάπτυξης Α & Β), αλλά όχι πχ. οι περιοχές καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο. Αλήθεια, έχουμε συγκρίνει τι εισόδημα και τι απασχόληση δίνει η μαστίχα στο νησί και τι θα δώσουν οι ΑΠΕ; Γιατί δεν αξιοποιούμε την τεχνογνωσία, που αποκτήθηκε στον Αη Στράτη, όπου με ΜΙΑ ανεμογεννήτρια και ΔΥΟ μικρά φωτοβολταϊκά καλύφθηκαν οι ανάγκες του νησιού ενώ ταυτόχρονα με τη σύσταση ενεργειακής κοινότητας (όπως στη Χάλκη) τα οφέλη θα μένουν στο νησί;
Ερώτημα δεύτερο: Μήπως το χωροταξικό των ΑΠΕ (και του τουρισμού, και της βιομηχανίας) έρχονται σε αντίθεση με τη φιλοσοφία του ίδιου του κυβερνητικού προγράμματος των GRECO Islands, που υποστηρίζουν την οικονομική διαφοροποίηση των νησιών με ενίσχυση της τοπικής παραγωγής, με θέσεις απασχόλησης τέτοιες που θα κρατήσουν τους εκπαιδευμένους νέους στα νησιά; Πού ακριβώς προβλέπεται στη ΚΥΑ της Βιομηχανίας η δυνατότητα να δημιουργούνται υποδομές για τη συνεργασία των τοπικών επιχειρήσεων, της αυτοδιοίκησης και των νησιωτικών ΑΕΙ, που όχι απλά θα αξιοποιούν τη γνώση που δημιουργείται τοπικά αλλά θα δημιουργούν πόλους καινοτομίας και αριστείας που θα αντιμετωπίζουν τα ιδιαίτερα νησιωτικά προβλήματα; Θέλουμε να έχουμε νησιά με άλλου είδους δραστηριότητες, πλην τουρισμού, για να μπορέσουμε να διατηρήσουμε πληθυσμό και κοινωνική ζωή όλον τον χρόνο ή όχι;

Ερώτημα τρίτο: Τελικά υπάρχει ή δεν υπάρχει η έννοια της φέρουσας ικανότητας; Πρόσφατα, τα πρωθυπουργικά χείλη την αμφισβήτησαν αλλά μέσα στα κείμενα και των τριών ΚΥΑ αναφέρεται κατ’ επανάληψη, όπως και αυτή της «βιώσιμης ανάπτυξης», χωρίς όμως να υπάρχει καμία αναφορά για το πώς αυτό θα μετρηθεί, έστω και αν για τη βιώσιμη ανάπτυξη τουλάχιστον υπάρχουν οι δείκτες που έχει εγκρίνει ο ΟΗΕ. Η χρήση των εννοιών αυτών γίνεται για να ξεπεραστεί το εμπόδιο του ΣτΕ ή θα λειτουργήσουν επιτέλους ώστε να «κατευθύνουν» την ανάπτυξη σε πιο βιώσιμα μονοπάτια, όπως αναφέρουν τα κείμενα; Αναλύοντας το ΕΧΠ Τουρισμού, διαπιστώνει κανείς ότι τέτοια πρόθεση δεν υπάρχει, αφού δεν έχουν τεθεί όρια. Ακόμη και στις κορεσμένες περιοχές, όπως η Μύκονος και η Σαντορίνη, που έχουν ξεπεράσει κάθε όριο δόμησης και τουριστικής συγκέντρωσης με βάση τις προδιαγραφές του ίδιου του Υπουργείου Περιβάλλοντος, η τουριστική και οικιστική επέκταση προβλέπεται να συνεχιστούν. Στη Πάρο, που ακολουθεί σε πίεση τα προηγούμενα νησιά, εγκρίθηκε πρόσφατα η πρώτη ιδιωτική πολεοδόμηση με 250 δωμάτια και αντίστοιχο αριθμό πισίνων, παράλληλα με άλλες πολλές μονάδες, παρά τα προβλήματα συνωστισμού, υπερκατανάλωσης νερού, διαχείρισης αποβλήτων που υπάρχουν στο νησί και δεν αντιμετωπίζονται. Μήλος, Ιος, Νάξος, Τήνος, Κως, Κέρκυρα, Ζάκυνθος, Ρόδος, Κέα κλπ, ενώ βρίσκονται κάτω από αυξημένο stress, θεωρούνται από το ΕΧΠ Τουρισμού ότι μπορούν να συνεχίσουν να δέχονται και νέες κλίνες.

Από τη βιώσιμη ανάπτυξη στην «οικονομία της απληστίας»
Πολλά είναι τα προβλήματα που έχουν επισημάνει οι πολίτες στο πλαίσιο της μεγάλης διαβούλευσης που διεξήγαγαν και διεξάγουν οι «ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ» σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και αφορούν τόσο στην ποιότητα εργασίας όσο και στην ποιότητα ζωής στα νησιά, που συνδέονται με τη τουριστική ανάπτυξη. Συνωστισμός, υποβάθμιση τοπίου και αρχιτεκτονικής, υποβάθμιση πολιτιστικής ζωής, υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό, μεγάλη διαρροή εισοδημάτων εκτός νησιού, προβλήματα νερού και ενέργειας κλπ. που ο παρών σχεδιασμός αλλά και τα «εξαφανισμένα» Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια δεν θα αντιμετωπίσουν, γιατί δεν βρίσκονται στη φιλοσοφία τους.

Η φιλοσοφία του σχεδιασμού είναι να υποστηρίξει την «οικονομία της απληστίας», που δεν χρειάζεται να είναι βιώσιμη γιατί -ειδικά στα νησιά- βασίζεται στα βραχυπρόθεσμα κέρδη του real estate και των κρατικών χρηματοδοτήσεων μέσω στρατηγικών επενδύσεων. Άλλωστε, τα χωροταξικά σχέδια είναι δεσμευτικά μόνο κατά το σκέλος που δίνουν το πράσινο φως για επενδύσεις. Υπάρχει, βέβαια, και ένα εναλλακτικό μοντέλο. Αυτό που στηρίζεται στον άνθρωπο και στο δικαίωμα του να ζει στον τόπο του με αξιοπρέπεια και περιβαλλοντική -μεταξύ των άλλων- ασφάλεια.

Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι καθηγητής Τμήματος Περιβάλλοντος Πανεπιστημίου Αιγαίου, Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και Επιστημονικός Υπεύθυνος «ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ»