Κοινωνία Παρ 20 Νοε 2026

Από τη μαζική διαμαρτυρία μέχρι την πολιτική αλλαγή, η απόσταση παραμένει μεγάλη. Συζητάμε με τον Σκεύο Παπαϊωάννου, ομότιμο καθηγητή Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, για το αποτύπωμα του 2015, την εργασιακή ανασφάλεια, τον αντιφασισμό και τα όρια μιας εκλογικής νίκης. Τονίζει ο ίδιος πως η εμπιστοσύνη στους κοινούς αγώνες ξαναχτίζεται μέσα από την καθημερινή εμπειρία.

Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Ερ: Στη Γαλλία και στην Ισπανία βλέπουμε κινητοποιήσεις με διάρκεια. Στην Ελλάδα, παρά τις μεγάλες διαδηλώσεις, η συνέχεια μοιάζει δυσκολότερη. Πού αποδίδετε τη διαφορά, εφόσον τη διαπιστώνετε κι εσείς;

Σ.Π.: Υπάρχουν και μάλιστα μεγάλες διαφορές. Εκείνο που φαίνεται να δυσκολεύεται στην Ελλάδα είναι η μετάβαση από τη μαζική, συχνά εκρηκτική διαμαρτυρία σε μια συλλογική δράση με διάρκεια, οργάνωση, κοινούς στόχους και δυνατότητα να διατηρεί την κοινωνική πίεση.

Ο κατακερματισμός οδηγεί σε ξεχωριστές δράσεις που είναι αδύναμες για να προκαλέσουν μεγάλα γεγονότα και αποτελέσματα. Ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας δεν εμπιστεύεται τα κόμματα ούτε τις παραδοσιακές συνδικαλιστικές ηγεσίες. Αυτό μπορεί να ενισχύει την αυθόρμητη συμμετοχή, αλλά δυσκολεύει τη συγκρότηση μιας μακροχρόνιας συλλογικής στρατηγικής.

Η δεκαετής κρίση αποδυνάμωσε τη συλλογική διαπραγμάτευση. Η επισφάλεια και η ανασφάλεια πολλών εργαζομένων περιορίζουν τις δυνατότητες παρατεταμένης συμμετοχής. Τα αυστηρά μέτρα την περίοδο του κορονοϊού έπαιξαν επίσης έναν αρνητικό ρόλο ως προς τη συνεύρεση, οργάνωση και πραγματοποίηση συλλογικής δράσης.

Στη Γαλλία, η απεργία αποτελεί ένα βαθιά ενσωματωμένο εργαλείο κοινωνικής και πολιτικής διεκδίκησης. Στην Ισπανία, έχει ιδιαίτερη σημασία η εμπειρία των κινημάτων των πλατειών. Εκεί αναπτύχθηκαν συνελεύσεις, τοπικά δίκτυα και μορφές οργάνωσης που δεν εξαρτώνταν αποκλειστικά από τα παραδοσιακά συνδικάτα ή τα πολιτικά κόμματα.

Ερ: Πιστεύετε ότι η εμπειρία του 2015 επηρεάζει την πίστη ότι η συλλογική δράση μπορεί να αλλάξει τα πράγματα;

Σ.Π.: Η σύντομη απάντηση είναι ναι. Την επηρεάζει και μάλιστα βαθιά. Από τη μία πλευρά ενίσχυσε την πεποίθηση ότι η κοινωνία μπορεί να κινητοποιηθεί μαζικά και να διεκδικήσει τη φωνή της και από την άλλη, ως εμπειρία διάψευσης δημιούργησε μια ισχυρή αμφιβολία για το κατά πόσο αυτή η κινητοποίηση μπορεί τελικά να αλλάξει τις πολιτικές αποφάσεις.

Η απογοήτευση μετατράπηκε σε πολιτικό κυνισμό. Ένα μέρος της κοινωνίας οδηγήθηκε στην αντίληψη ότι η συμμετοχή δεν έχει ουσιαστικό αντίκρισμα.

Έτσι, αναπτύχθηκε μια αντίφαση: η κοινωνία θέλει να διατηρήσει την αυτονομία της από τα κόμματα, αλλά χωρίς μηχανισμούς εκπροσώπησης και συντονισμού δυσκολεύεται να αποκτήσει διάρκεια και διαπραγματευτική ισχύ. Εκείνο που φαίνεται να έχει πληγεί περισσότερο είναι η εμπιστοσύνη στη μετάβαση από τη διαμαρτυρία στο πολιτικό αποτέλεσμα.

Ερ: Και πώς μπορούν άνθρωποι που αγωνιούν για την επιβίωσή τους να βρουν τη δύναμη να διεκδικήσουν συλλογικά μια διαφορετική ζωή;

Σ.Π.: Το πρώτο βήμα είναι να πάψει ο εργαζόμενος να αισθάνεται μόνος. Η ανασφάλεια εξατομικεύει τα προβλήματα και ο εργαζόμενος συχνά θεωρεί ότι η δυσκολία του είναι προσωπική αποτυχία. Εδώ αποκτούν σημασία τα σωματεία, οι συλλογικότητες στους χώρους εργασίας, οι πρωτοβουλίες αλληλεγγύης και οι τοπικές κοινότητες. Η συλλογική δράση, όμως, πρέπει να μειώνει τον φόβο, όχι να ζητά απλώς θάρρος. Χρειάζονται, επομένως, πραγματικές υποδομές προστασίας: νομική υποστήριξη, αλληλεγγύη σε περιπτώσεις απόλυσης, ταμεία αλληλοβοήθειας, συλλογική εκπροσώπηση και προστασία από αυθαίρετες εργοδοτικές πρακτικές.

Χρειάζεται, παράλληλα, να ξαναβρεί η διεκδίκηση τη σχέση της με την καθημερινή ζωή. Ο εργαζόμενος χρειάζεται να δει τι μπορεί να αλλάξει συγκεκριμένα στη ζωή του: καλύτερο και σταθερότερο εισόδημα, λιγότερες ώρες εργασίας και περισσότερο ελεύθερο χρόνο, προσιτή κατοικία, πρόσβαση σε δημόσια υγεία και παιδεία. Σημασία έχει να δημιουργηθούν μικρές εμπειρίες συλλογικής νίκης. Δεν είναι απαραίτητο να ξεκινήσει κανείς από μια μεγάλη πολιτική ανατροπή. Μπορεί να ξεκινήσει από την αποτροπή μιας άδικης απόλυσης, τη βελτίωση των συνθηκών σε έναν χώρο εργασίας, την κατάκτηση μιας συλλογικής σύμβασης ή την υπεράσπιση ενός δημόσιου αγαθού.

Και επίσης χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει μια διαφορετική ζωή. Μια ζωή όπου οι άνθρωποι δεν θα εξαντλούνται στην εργασία, όπου θα έχουν χρόνο για τα παιδιά τους, για τις προσωπικές τους σχέσεις, για τον πολιτισμό, για τη συμμετοχή στα κοινά. Μια ζωή όπου η αξιοπρέπεια δεν θα εξαρτάται αποκλειστικά από την αγοραστική δύναμη ή την επαγγελματική επιτυχία.

Ερ: Μιλάτε για μια ζωή με συμμετοχή. Στο προσφυγικό κίνημα αλληλεγγύης συχνά η συμμετοχή των ίδιων των προσφύγων είναι μικρή, ενώ ακούμε άλλους να μιλούν αντ’ αυτών.

Σ.Π.: Θεωρώ ότι αυτή είναι μια από τις πιο ουσιαστικές αντιφάσεις του κινήματος αλληλεγγύης. Ενώ ξεκινά από την υπεράσπιση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των προσφύγων, δεν καταφέρνει πάντοτε να τους αναγνωρίσει ως ισότιμα υποκείμενα.

Η αβεβαιότητα για το καθεστώς παραμονής, οι δυσκολίες στην πρόσβαση στην εργασία και στη στέγαση, η γλωσσική απομόνωση, η γραφειοκρατία και ο φόβος της απόρριψης ή της απέλασης δημιουργούν μια καθημερινότητα επιβίωσης. Εξάλλου, όταν οι συνελεύσεις, οι ανακοινώσεις, οι συζητήσεις και οι αποφάσεις γίνονται αποκλειστικά στα ελληνικά, στην πράξη δημιουργούνται διαφορετικά επίπεδα συμμετοχής.

Επομένως, η συμμετοχή δεν είναι απλώς ζήτημα διάθεσης. Είναι και ζήτημα υλικών προϋποθέσεων.

Ερ: Η στέγη, οι μισθοί και οι δημόσιες υπηρεσίες είναι κοινές ανάγκες. Γιατί δυσκολεύονται να γίνουν βάση κοινών αγώνων ντόπιων και μεταναστών;

Σ.Π.: Νομίζω ότι το βασικό εμπόδιο είναι πως, ενώ οι ανάγκες ντόπιων και μεταναστών είναι σε μεγάλο βαθμό κοινές, η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα συχνά τους τοποθετεί σε διαφορετικές πλευρές. Οι μεν αντιμετωπίζονται ως εργαζόμενοι που διεκδικούν καλύτερες συνθήκες ζωής, οι δε ως μετανάστες που πρέπει πρώτα να αποδείξουν ότι δικαιούνται να έχουν πρόσβαση σε αυτές.

Η πραγματική δύναμη ενός κοινωνικού κινήματος φαίνεται από το κατά πόσο μπορεί να ενώσει ανθρώπους που το ίδιο το κοινωνικό και οικονομικό σύστημα έχει μάθει να αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλον ως ανταγωνιστές και να μετατρέψει την κοινή επισφάλεια σε κοινή διεκδίκηση και την αλληλεγγύη από ηθική στάση σε καθημερινή κοινωνική και πολιτική πρακτική.

Ερ: Ο υπουργός Μετανάστευσης προτείνει επιστροφές χωρίς εξέταση ασύλου σε συνθήκες που περιγράφει ως «μαζική εισβολή». Πώς αλλάζει ο αντιφασιστικός αγώνας όταν τέτοιες θέσεις γίνονται κυβερνητικός λόγος;

Σ.Π.: Η μεγάλη αλλαγή είναι πως ο αντιφασιστικός αγώνας καλείται πλέον να υπερασπιστεί όχι μόνο την κοινωνία απέναντι στην Ακροδεξιά, αλλά και τις ίδιες τις δημοκρατικές εγγυήσεις απέναντι σε πολιτικές που ενδέχεται να τις αποδυναμώνουν.

Η δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από το πώς αντιμετωπίζει την πλειοψηφία, αλλά και από το κατά πόσο προστατεύει τα δικαιώματα εκείνων που έχουν τη μικρότερη πολιτική δύναμη. Το πραγματικό διακύβευμα είναι να μην αποδεχτούμε ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα μπορούν να αναγνωρίζονται επιλεκτικά, ανάλογα με την καταγωγή, την εθνικότητα ή τη νομική κατάσταση ενός ανθρώπου.

Ερ: Ποιο βήμα θα μπορούσε να φέρει σωματεία, μεταναστευτικές οργανώσεις και συλλογικότητες σε ένα αντιφασιστικό μέτωπο με σταθερή κοινωνική παρουσία;

Σ.Π.: Το αντιφασιστικό μέτωπο δεν μπορεί να είναι μόνο ένα μέτωπο άμυνας απέναντι στην Ακροδεξιά. Πρέπει να είναι ταυτόχρονα ένα μέτωπο κοινωνικής χειραφέτησης.

Αν εμφανίζεται μόνο για να καταγγείλει τον ρατσισμό, θα δυσκολεύεται να αποκτήσει βαθιές ρίζες στην κοινωνία. Αν όμως βρίσκεται καθημερινά δίπλα στους ανθρώπους που αγωνίζονται για μισθούς, στέγη, δημόσια αγαθά και αξιοπρέπεια, τότε ο αντιφασισμός αποκτά πραγματικό κοινωνικό περιεχόμενο.

Και κάτι ακόμη, δεν πρέπει να περιμένουμε να εξαφανιστούν οι κοινωνικές και πολιτικές διαφορές για να συγκροτήσουμε κοινό μέτωπο. Η ίδια η συνεργασία μπορεί να δημιουργήσει νέες σχέσεις εμπιστοσύνης.

Ερ: Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η στρατηγική που πρέπει να ακολουθήσει η Αριστερά για να αποκτήσει ξανά την ηγεμονία;

Σ.Π.: Εδώ, κατά τη γνώμη μου, προσφέρονται οι έννοιες της «συγκεκριμένης ουτοπίας» και του «όχι ακόμη». Θα επικαλεστώ εδώ ξανά τον Μπλοχ, ο οποίος επισημαίνει ότι ο κόσμος δεν είναι ολοκληρωμένος, στατικός ή οριστικά διαμορφωμένος. Είναι μια ανοικτή διαδικασία, μέσα στην οποία το υπάρχον εμπεριέχει δυνατότητες που δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Το «όχι ακόμη» δηλώνει ακριβώς ότι η πραγματικότητα δεν εξαντλείται σε ό,τι υπάρχει ήδη.

Κι αυτό έχει πολιτική σημασία. Εάν ταυτίζαμε την πραγματικότητα αποκλειστικά με την υφιστάμενη κατάστασή της, θα θεωρούσαμε ότι οι κοινωνικές σχέσεις που επικρατούν σήμερα αποτελούν το μοναδικό δυνατό πλαίσιο ανθρώπινης ζωής. Η ουτοπία, επομένως, δεν τοποθετείται αποκλειστικά σε έναν φανταστικό τόπο έξω από τον κόσμο. Εντοπίζεται επίσης στο εσωτερικό του παρόντος, ως δυνατότητα υπέρβασής του. Το μέλλον, βέβαια, παραμένει ανοικτό και η πραγματοποίηση των δυνατοτήτων εξαρτάται από συγκεκριμένες συνθήκες και ανθρώπινες αποφάσεις και δράσεις.

Όταν, λοιπόν, μιλάμε για ελπίδα, δεν εννοούμε απλώς ένα συναίσθημα αισιοδοξίας ούτε την πεποίθηση ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν οπωσδήποτε προς το καλύτερο. Μιλάμε για μια ενεργητική στάση απέναντι στην πραγματικότητα, η οποία επιτρέπει στα υποκείμενα να αναγνωρίζουν δυνατότητες αλλαγής και να προσανατολίζουν ανάλογα τη δράση τους. Οι άνθρωποι δεν αποδέχονται απλώς τον κόσμο όπως είναι, αλλά μπορούν να αναγνωρίσουν ότι οι κοινωνικές σχέσεις είναι ιστορικά διαμορφωμένες και, επομένως, ιστορικά μεταβλητές.

Και εδώ θέλω να σταθώ. Η ελπίδα αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο όταν συνδέεται με τη γνώση των αντικειμενικών συνθηκών και με την οργανωμένη κοινωνική πράξη. Χωρίς αυτή τη σύνδεση, κινδυνεύει να μετατραπεί σε παθητική αναμονή. Ο Μπλοχ επιχειρεί να συνδέσει τρία στοιχεία: την επιθυμία ως ανθρώπινη ανάγκη για μια ζωή απαλλαγμένη από την καταπίεση και την αλλοτρίωση· τη γνώση και την κατανόηση των πραγματικών κοινωνικών συνθηκών και των αντιφάσεών τους· και την πράξη ως τη συλλογική προσπάθεια για την πραγμάτωση των δυνατοτήτων που εντοπίζονται μέσα στην πραγματικότητα. Η ελπίδα γίνεται έτσι αρχή πολιτικής κινητοποίησης και όχι μηχανισμός εξωραϊσμού του υπάρχοντος κόσμου.

Η συγκεκριμένη ουτοπία επιτρέπει, λοιπόν, την κριτική της υπάρχουσας κοινωνίας όχι μόνο με βάση όσα δεν λειτουργούν στο εσωτερικό της, αλλά και με βάση όσα θα μπορούσαν να υπάρξουν πέρα από αυτήν. Η κριτική αποκαλύπτει τις κοινωνικές αντιφάσεις, τις σχέσεις κυριαρχίας και τις μορφές εκμετάλλευσης και αναδεικνύει τις δυνατότητες μιας διαφορετικής οργάνωσης της κοινωνικής ζωής. Αντιτίθεται στην αντίληψη ότι ο καπιταλισμός αποτελεί τον τελικό ορίζοντα της κοινωνικής οργάνωσης, διατηρεί ωστόσο ανοιχτό το ερώτημα των όρων και των πολιτικών επιλογών που θα μπορούσαν να την καταστήσουν δυνατή. Αυτό είναι το καθήκον της Αριστεράς.

ΦΩΤΟ: Παπαϊωάννου 2

Λεζάντα: Από την παμπειραϊκή απεργία στο πλαίσιο της διεθνούς κινητοποίησης των εργαζομένων στα λιμάνια, 30.10.2026 (Δανάη Δαυλοπούλου / EUROKINISSI)

Ερ: Η νίκη των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες εκλογές αλλάζει τους συσχετισμούς στο Κογκρέσο. Αρκεί για να περιμένουμε διαφορετική πολιτική, όσο παραμένουν ισχυρές οι δυνάμεις που στήριξαν τον τραμπισμό;

Σ.Π.: Η νίκη των Δημοκρατικών, όντως, είναι σημαντική για τους θεσμικούς συσχετισμούς και τον κοινοβουλευτικό έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας. Όμως, δεν καταργεί τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές δυνάμεις που στήριξαν την άνοδο του τραμπισμού.

Θα ήθελα, λοιπόν, να διαχωρίσω την ήττα ενός πολιτικού ηγέτη από την ήττα του κοινωνικού και ιδεολογικού συστήματος που τον ανέδειξε. Το πρώτο μπορεί να συμβεί μέσα από μια εκλογική διαδικασία. Το δεύτερο απαιτεί πολύ βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές.

Η ουσιαστική πολιτική αλλαγή απαιτεί μια κοινωνική πρόταση που θα αντιμετωπίζει τις αιτίες της ανασφάλειας και της πολιτικής αποξένωσης. Διαφορετικά, η εκλογική νίκη μπορεί να αποδειχθεί μια σημαντική πολιτική ανάσα, χωρίς να έχει αλλάξει τους όρους που γεννούν το πρόβλημα.

Η πραγματική ήττα του τραμπισμού δεν θα μετρηθεί μόνο στις έδρες του Κογκρέσου, αλλά στο κατά πόσο θα πάψει να εμφανίζεται ως η μόνη πολιτική δύναμη που υπόσχεται να ακούσει όσους αισθάνονται εγκαταλειμμένοι.

Ερ: Η ανασφάλεια μπορεί να τροφοδοτήσει και την αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων. Πού πρέπει να παρέμβει η Αριστερά ώστε η δυσαρέσκεια να μην καταλήγει στην Ακροδεξιά;

Σ.Π.: Πρέπει να παραδεχτούμε αρχικά ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν έχει από μόνη της προοδευτικό ή αντιδραστικό περιεχόμενο. Αποκτά πολιτική κατεύθυνση ανάλογα με το πώς ερμηνεύεται, ποιος της δίνει φωνή και ποια διέξοδος της προσφέρεται.

Εδώ μπορεί να μας βοηθήσει το βιβλίο και η σκέψη του Έρνστ Μπλοχ Κληρονομιά της Εποχής μας. Η βασική έννοια του βιβλίου είναι η μη συγχρονικότητα. Η έννοια αυτή σημαίνει ότι μέσα στην ίδια κοινωνία και στην ίδια ιστορική στιγμή συνυπάρχουν διαφορετικές εμπειρίες του χρόνου. Οι άνθρωποι δεν ζουν πολιτικά και πολιτισμικά αποκλειστικά στο παρόν. Κουβαλούν παλαιότερες κοινωνικές εμπειρίες, παραδόσεις, συλλογικές μνήμες και προσδοκίες που δεν έχουν εκπληρωθεί. Η απώλεια παλαιών βεβαιοτήτων δημιουργεί αποπροσανατολισμό, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει είτε στην κριτική αναζήτηση είτε στην ανάγκη για αυταρχική ασφάλεια.

Η Αριστερά θα πρέπει να επιστρέψει στα πραγματικά προβλήματα της κοινωνικής πλειοψηφίας. Να αποδομήσει τον κοινωνικό ανταγωνισμό ανάμεσα στους πιο ευάλωτους. Να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη στη συλλογική δράση. Να υπερασπιστεί την κοινωνική συνοχή χωρίς να υποτιμά τους πραγματικούς φόβους. Να ξαναδώσει ένα θετικό όραμα για το μέλλον.

Ασφάλεια δεν είναι μόνο η αστυνόμευση ή η προστασία των συνόρων. Είναι να γνωρίζεις ότι δεν θα μείνεις χωρίς σπίτι, ότι θα έχεις πρόσβαση σε γιατρό, ότι δεν θα χάσεις τη δουλειά σου αυθαίρετα, ότι τα παιδιά σου θα έχουν ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες. Είναι επίσης να έχεις χρόνο, ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Πηγή: epohi.gr

Ρεπορτάζ: Παύλος Μαραγκός