ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Από το 1000 μ.Χ. περίπου που ιδρύθηκε η πρώτη Ιατρική Σχολή στο Σαλέρνο της Ιταλίας και το 1220 και η δεύτερη Ιατρική Σχολή στο Μοντεπελιέ της Γαλλίας, η ιατρική διδασκόταν στα   πανεπιστήμια της Ευρώπης από τα βιβλία του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Δεν υπήρχαν άλλα συγγράμματα για την διδασκαλεία της επιστήμης αυτής μέχρι περίπου και το 1800, δηλαδή, ολόκληρη την εποχή του Μεσαίωνα. Μόνο το 1780 ένας Γάλλος γιατρός έγραψε το πρώτο ιατρικό σύγγραμμα.

Στην εποχή της Αναγέννησης άρχισε με αργούς ρυθμούς η πρόοδος της ιατρικής και συνεχίστηκε τους επόμενους αιώνες. Όμως από τα μέσα του 20ου αιώνα η επιστημονική βάση της ιατρικής εξελίσσεται με ταχείς ρυθμούς. Νέες τεχνολογίες, ένας μεγάλος αριθμός διαγνωστικών και θεραπευτικών μέσων γίνονται η αιτία που κάνουν την ιατρική πιο περίπλοκη. Προστέθηκαν ακόμα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που επιβαρύνουν τον παραδοσιακό τρόπο άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος.

Η ιατρική ηθική δοκιμάστηκε από δύσκολα ερωτήματα που έβαλαν η τεχνική αναπαραγωγή, η γενετική, ο πειραματισμός με τα ανθρώπινα έμβρυα, η μεταμόσχευση ανθρωπίνων οργάνων, καθώς και το όριο της αρχής και του τέλους της ζωής (ευθανασία). Οι σημερινοί γιατροί αντιμετωπίζουν δύσκολα ηθικά προβλήματα, τα οποία δεν επιτρέπουν τη δημιουργία μιας ομαλής ιατρικής πρακτικής. Η ιατρική δεν είναι πια ίδια όπως την εποχή του Ιπποκράτη. Είναι πολύ πιο σύνθετη. Ο γιατρός σήμερα είναι υπόλογος έναντι του Νοσοκομείου, των οργανισμών υγειονομικής περίθαλψης, των σχετικών νόμων με την αδειοδότηση, των αρχών του κράτους και των δικαστηρίων ακόμα. Όλα αυτά βάζουν στην ιατρική καινούργιες έννοιες και πρακτικές. Υπάρχει ακόμα η εξατομικευμένη ιατρική η οποία επηρεάζει τις αποφάσεις και τις πρακτικές που εξαρτώνται από τις γενετικές και μοριακές πληροφορίες με στόχο την παρασκευή φαρμάκων με μικρότερη τοξικότητα και δοσολογία.

Σήμερα κανένας επιστήμονας δε μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι σε θέση να παρακολουθήσει την έρευνα, ακόμα και στη δική του ειδικότητα. Τα μισά από όσα θα μάθει στη σχολή θα είναι νεκρά, λανθασμένα ή ξεπερασμένα μέσα σε πέντε χρόνια από την ημέρα που θα πάρει το πτυχίο του. Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι κανένας δεν ξέρει να πει ποια είναι αυτά, οπότε το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να μάθει, είναι πως να μαθαίνει μόνος του. Μέσα σ’ αυτό το συνεχώς εξελισσόμενο περιβάλλον, οι σύγχρονοι γιατροί καλούνται να πάρουν δύσκολες αποφάσεις που δεν αντιμετώπιζαν στο παρελθόν.

Στο σημείο αυτό θα αναφερθώ σε μια μαρτυρία ενός νέου Έλληνα γιατρού που διάβασα στην εφημερίδα “Σταθμός στην Ενημέρωση” της 18ης Απριλίου 2024, του κυρίου Τηλέμαχου Κουτουράτσα. Στη δεύτερη παράγραφο με τίτλο “Ανυπαρξία εκπαίδευσης” ο νεαρός γιατρός μας εκμυστηρεύεται: “Το βασικό θέμα που με απασχολεί είναι η ανυπαρξία εκπαίδευσης. Δεν ασχολούμαστε με την ιατρική, με τον ασθενή. Αναλωνόμαστε σε αιμοληψίες, γραφειοκρατική δουλειά, κάλυψη κενών… Ιδίως στις μη πανεπιστημιακές κλινικές, το πρόγραμμα εκπαίδευσης καταστρατηγείται λόγω κυρίως των ελλείψεων. Οι ειδικευόμενοι καλούνται να εφημερεύουν κάθε δύο ή τρεις μέρες. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις όμως δεν μας δίνεται η δυνατότητα να γίνουμε καλύτεροι. Στο εξωτερικό όμως, τουλάχιστον μαθαίνουμε. Εκπαιδευόμαστε αποκλειστικά πάνω στο πεδίο που έχουμε επιλέξει. Εδώ κάθε ημέρα είναι μία απογοήτευση ένα ακόμη 24ωρο δυσκολιών. Οι συνθήκες πολέμου που επικρατούν στο ΕΣΥ δεν επιτρέπουν στον γιατρό να συνάπτει ουσιαστική σχέση με τον ασθενή. Οι συνθήκες είναι δύσκολες. Βλέπουμε γιατρούς να απευθύνονται στους ασθενείς μιλώντας του στον ενικό. Είναι συχνά οξύθυμοι, σύντομοι. Δεν τους αδικώ. Το σύστημα δεν μας αφήνει κανένα περιθώριο. Δεν θέλω όμως να ασκώ Ιατρική κάνοντας αναγκαστικά εκπτώσεις στον ανθρωπιστικό κομμάτι. Θέλω να εργάζομαι σε ένα σύστημα στο οποίο θα είμαι σύμμαχος με τον ασθενή”.

Σήμερα, όπως και στην εποχή του Ιπποκράτη, οι γιατροί επιβάλλεται να έχουν ηθική ακεραιότητα. Να ανακαλύπτουν το μοντέλο του ιπποκρατικού γιατρού και να ακολουθούν το ανθρωπιστικό πνεύμα της ιπποκρατικής διδασκαλίας. Γι αυτό οι φοιτητές της ιατρικής πρέπει να διδάσκονται τις ιπποκρατικές αξίες και ιδέες μαζί με τις σύγχρονες αρχές της βιοηθικής για να μπορούν να παίρνουν τις σωστές ηθικές αποφάσεις.

Μια τέτοια σχολή, ιατρικής ιστορίας και ηθικής θα μπορούσε να ιδρυθεί στην Κω την πατρίδα του μεγάλου προγόνου μας του Ιπποκράτη.

Στην Ελλάδα έχει θεσπιστεί ένας Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας που βασίζεται στο πνεύμα του ιπποκρατικού όρκου. Καθορίζει τα καθήκοντα του Έλληνα γιατρού, τη σχέση του με τον ασθενή, τη διατήρηση και βελτίωση της σωματικής και ψυχικής υγείας του πάσχοντα, την υποχρέωση να συμπεριφέρεται στον άρρωστο με εμπιστοσύνη, με σεβασμό και κατανόηση στις απόψεις του στην ιδιοτικότητα και αξιοπρέπειά του, τις θρησκευτικές φιλοσοφικές και ηθικές απόψεις του. Να τηρεί απόλυτη εχεμύθεια για ό,τι προσωπικό στοιχείο υποπίπτει στην αντίληψή του ή του αποκαλύπτει ο ασθενής στο πλαίσιο των καθηκόντων του. Να παρέχει ίση πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και την ίση κατανομή των πόρων.

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Ο ιπποκρατικός όρκος στην τελευταία παράγραφο αναφέρεται στις ανταμοιβές ή στις κυρώσεις που έχει ο γιατρός αν παραβιάσει το όρκο του. “Αν λοιπόν τηρήσω τον όρκο μου και δεν τον καταπατήσω είθε να χαρώ τη ζωή μου και την τέχνη μου, έχοντας στον αεί χρόνο την εκτίμηση όλων των ανθρώπων, αν όμως τον παραβώ και επιορκήσω να πάθω τα αντίθετα από εκείνα που εύχομαι να μου συμβούν”. Η εκτίμηση των ανθρώπων ήταν τότε πάνω από τα οικονομικά οφέλη και τον πλούτο που οι σημερινοί γιατροί, όχι όλοι, επιδιώκουν. Αυτός ήταν ο κοινωνικός ρόλος του γιατρού την εποχή του Ιπποκράτη. Με τη θέλησή του ορκιζόταν ότι βρίσκεται υπό την κρίση της κοινωνίας και η ανταμοιβή του θα είναι η δόξα που σημαίνει καλή φήμη, επαγγελματική υπόληψη, καλό όνομα και ηθική αρετή. Η επιδοκιμασία της κοινωνίας γίνεται το κίνητρο για καλές πράξεις, ανεβάζοντας την τέχνη σε λειτούργημα. Αν όμως επιορκήσει, η ψευδορκία θα του προξενήσει δυστυχία, ντροπή, κακή φήμη, ατίμωση και εξευτελισμό.

Στην αρχαία Ελλάδα το επάγγελμα του γιατρού ήταν ανεξέλεγκτο, δεν υπήρχε κρατικός έλεγχος για τους γιατρούς που έκαναν λάθη. Ο Ιπποκράτης στο σύγγραμμα του “Νόμος” διαμαρτύρεται για την έλλειψη ελέγχου με αποτέλεσμα να μένει ως μόνη τιμωρία το κακό όνομα. Μέσα λοιπόν σ’ αυτό το κοινωνικό περιβάλλον ο όρκος σκοπεύει να εξασφαλίσει μια καλή επαγγελματική συμπεριφορά.

ΕΧΕΜΥΘΕΙΑ

Στον όρκο διαβάζουμε: “Όσα θα δω ή θα ακούσω κατά τη θεραπεία αλλά και εκτός θεραπείας στη ζωή των ανθρώπων τα οποία δεν πρέπει να κοινολογούνται, θα τα κρατώ μυστικά, πιστεύοντας ότι είναι απόρρητα”. Αυτό το εδάφιο είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της ιατρικής ηθικής μέχρι και τις μέρες μας. Επιβάλλει την εχεμύθεια ως βασική και απόλυτη αρχή στις σχέσεις γιατρού και αρρώστου. Καταδεικνύει τη σημασία του απορρήτου των πληροφοριών που εμπιστεύεται ο ασθενής κατά τη θεραπεία του αλλά και εκτός της θεραπείας. Η υπόσχεση του γιατρού να είναι εχέμυθος είναι απόλυτη.

Το σπιτικό περιβάλλον του αρρώστου είναι ένας χώρος που επιτρέπει την ανταλλαγή εμπιστευτικών πληροφοριών που ο γιατρός θα χρησιμοποιήσει για να ανακαλύψει λεπτομέρειες για την κατάσταση του ασθενούς που δεν προορίζονται για τα αυτιά των άλλων. Για τον γιατρό ήταν ντροπή να δημοσιοποιήσει τα μυστικά που είχε δει ή είχε ακούσει στα σπίτια των αρρώστων και θα ήταν επιζήμια για τη φήμη και την τιμή του αρρώστου. Η εχεμύθεια αποτελούσε δέσμευση που δυνάμωνε την εμπιστοσύνη του αρρώστου. Η παραβίασή της γινόταν αιτία σοβαρής επιορκίας και καταρράκωση των καθηκόντων του γιατρού.

Στην αρχαιότητα η λέξη εχεμύθεια είχε ένα διαφορετικό νόημα από το σημερινό. Τα ονόματα, οι ιατρικές εξετάσεις, οι λεπτομέρειες της πορείας της ασθένειας γράφονταν σε μαρμάρινες πλάκες και τα αναρτούσαν έξω από τους ναούς του θεού Ασκληπιού όπως ξέρουμε για την Επίδαυρο. Στα βιβλία της ιπποκρατικής γραμματείας συναντούμε τα ονόματα των ασθενών καθώς και τις λεπτομέρειες των θεραπειών.

Πιο πάνω αναφερθήκαμε στον Ιατρικό Κώδικα Δεοντολογίας που έχει θεσπιστεί στην Ελλάδα. Μετά τον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο, στην Γενεύη δημιουργήθηκε η περίφημη Διακήρυξη της Γενεύης η οποία αναφέρει, όπως τροποποιήθηκε το 1948 και το 2017:

«Κατά τη στιγμή της αποδοχής μου ως μέλους του ιατρικού επαγγέλματος δεσμεύομαι επισήμως να αφιερώσω τη ζωή μου στην υπηρεσία της ανθρωπότητας. Θα αποδώσω στους διδασκάλους μου τον πρέποντα σεβασμό και ευγνωμοσύνη. Θα ασκήσω το επάγγελμά μου ευσυνείδητα και αξιοπρεπώς. Η υγεία του ασθενούς θα είναι πρωτίστης σημασίας. Θα σεβαστώ τα μυστικά που θα μου εμπιστευτούν. Θα διατηρήσω με όλες μου τις δυνάμεις, την τιμή και τις ευγενικές παραδόσεις του ιατρικού επαγγέλματος. Οι συνάδελφοί μου θα είναι αδελφοί μου. Δεν θα επιτρέψω αντιλήψεις για τη θρησκεία, την εθνικότητα, τη φυλή, τα πολιτικά πιστεύω ή την κοινωνική τάξη να αποτελέσουν εμπόδιο ανάμεσα στον καθήκον μου και τον ασθενή μου. Από τη στιγμή της σύλληψης θα δείχνω τον ύψιστο σεβασμό προς την ανθρώπινη ζωή. Ακόμα και υπό απειλή, οι γνώσεις μου στην ιατρική δεν θα έρθουν σε αντίθεση προς τους νόμους της ανθρωπότητας. Τα παραπάνω υπόσχομαι επισήμως, ελεύθερα και στην τιμή μου».

Με την διακήρυξη της Γενεύης που αντιγράφει σχεδόν τον ιπποκρατικό όρκο, οι σημερινοί γιατροί αναλαμβάνουν τις υποχρεώσεις τους έναντι της κοινωνίας για την εξάσκηση του επαγγέλματος τους που έχει γίνει πια λειτούργημα.