Η αποανθρωποποίηση ως συνθήκη του πολέμου

Άννα Αυγούλη

Αγαπημένε μου, σήμερα θα ήθελα να μην συζητήσουμε, αλλά να διαβάσουμε μαζί το άρθρο της Μαριλένας Ευαγγέλου (δημοσιογράφος, τέως υφυπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας Κύπρου), το οποίο δημοσιεύθηκε στο «Έθνος». Με την πένα της δίνει μια άλλη διάσταση στον πόλεμο και στον τρόπο που αυτός μας επηρεάζει (στο περίπου την έχουμε συζητήσει), την οποία βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα.

Καλή ανάγνωση λοιπόν:

«Η αποανθρωποποίηση ως συνθήκη του πολέμου»

«Ο δημόσιος λόγος γύρω από τον πόλεμο χαρακτηρίζεται συχνά από μια παράδοξη μετατόπιση: όσο εντείνεται η βία, τόσο αυξάνεται η τάση αποπροσωποποίησής της. Οι ανθρώπινες απώλειες αποδίδονται σε αριθμητικούς δείκτες, οι καταστροφές εντάσσονται σε κατηγορίες «επιπτώσεων» και η ίδια η ανθρώπινη εμπειρία υποχωρεί πίσω από αναλύσεις στρατηγικής, οικονομίας και διεθνών ισορροπιών.

Ωστόσο, η θεμελιώδης πραγματικότητα του πολέμου παραμένει αμετάβλητη: πρόκειται για διαδικασία συστηματικής αφαίρεσης ανθρώπινης ζωής και αποδόμησης κοινωνικών και υπαρξιακών πλαισίων.

Η αντίφαση γίνεται εντονότερη αν εξεταστεί το γεγονός ότι, ενώ οι περισσότερες κοινωνίες καλούνται να διαχειριστούν τις οικονομικές και πολιτικές συνέπειες των συγκρούσεων - αύξηση τιμών, ενεργειακή ανασφάλεια, πιέσεις στα κοινωνικά συστήματα - οι ίδιες αυτές συνέπειες προκύπτουν από ένα πρωτογενές γεγονός που αντιμετωπίζεται ως δεδομένο και περνά στις τελευταίες γραμμές των αναλύσεων: την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Με άλλα λόγια, η ανάλυση των συνεπειών τείνει να επισκιάζει την κατανόηση της μεγαλύτερης και τραγικότερης καταστροφής.

Σε αυτό το σημείο, η συμβολή της κοινωνιολογίας είναι κρίσιμη και κλασικοί θεωρητικοί έχουν συμβάλει ώστε να κατανοήσουμε τον τρόπο και τους λόγους της ανθρώπινης αποστασιοποίησης, πολλές φορές, ακόμα και από τα πλέον τραγικά γεγονότα. Η κοινωνιολογική ανάλυση αναδεικνύει έναν κρίσιμο προσανατολισμό των σύγχρονων κοινωνιών: την ερμηνεία των γεγονότων μέσα από το πρίσμα της επίδρασής τους στο ίδιο το υποκείμενο. Σε συνθήκες σύγχρονων κοινωνιών, ο δημόσιος λόγος τείνει να οργανώνεται γύρω από το ερώτημα «πώς μας επηρεάζει», μετατρέποντας τον πόλεμο από ανθρωπιστική τραγωδία σε ζήτημα κόστους, ασφάλειας και προσαρμογής.

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με θεωρητικές προσεγγίσεις που αναδεικνύουν τον ρόλο του ατομικού συμφέροντος και της υπολογιστικής δράσης. Ο Max Weber, μέσω της έννοιας της εργαλειακής ορθολογικότητας, περιγράφει την τάση του ατόμου να προσανατολίζει τη δράση του με βάση την αποτελεσματικότητα και το όφελος. Παράλληλα, ο Ulrich Beck αναφέρει πως οι σύγχρονες κοινωνίες τείνουν να αντιλαμβάνονται τα μεγάλα γεγονότα πρωτίστως μέσα από το πρίσμα των κινδύνων που αυτά συνεπάγονται για την ίδια τους τη σταθερότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανθρώπινη απώλεια δεν εξαφανίζεται, αλλά υποχωρεί στο υπόβαθρο, καθώς η προσοχή μετατοπίζεται στη διαχείριση των συνεπειών της για το «εμείς».

Η ορθολογικοποίηση αποτελεί αναντίλεκτα μέσο διαχείρισης. Ήδη από τον Max Weber, η διαδικασία της ορθολογικοποίησης περιγράφεται ως η σταδιακή υπαγωγή της ανθρώπινης δράσης σε λογικές αποτελεσματικότητας και υπολογισμού. Στο πλαίσιο αυτό, ακόμη και η βία μπορεί να μετασχηματιστεί σε διαχειρίσιμη κατηγορία, απογυμνωμένη από το άμεσο ηθικό και συναισθηματικό της περιεχόμενο. Ο Zygmunt Bauman επεκτείνει αυτή την ανάλυση, υποστηρίζοντας ότι η αύξηση της «ηθικής απόστασης» μεταξύ πράξης και υποκειμένου καθιστά δυνατή την εκτέλεση πράξεων ακραίας βίας χωρίς αντίστοιχη ηθική εμπλοκή.

Παράλληλα, η ανθρωπολογική προσέγγιση φωτίζει μια ακόμη διάσταση: την ικανότητα των κοινωνιών να ανακαθορίζουν τα όρια της ηθικής κοινότητας. Ο «άλλος» δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως αντίπαλος, αλλά ως ον που μπορεί να εξαιρεθεί από το πεδίο της ηθικής αναγνώρισης. Η αποανθρωποποίηση, υπό αυτή την έννοια, δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα του πολέμου, αλλά προϋπόθεσή του. Με απλά λόγια ο Bauman υποστηρίζει ότι όταν επέρχεται η ηθική απόσταση, ο «άλλος» δεν θεωρείται «πλήρως άνθρωπος» και τότε μειώνεται ακόμη περισσότερο η ηθική αναστολή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επιβολή αποκτά διαφορετική σημασία. Δεν πρόκειται μόνο για πολιτική ή στρατηγική επιλογή, αλλά σύμφωνα με την κοινωνιολογία και την ανθρωπολογία και για μια διαδικασία όπου η κυριαρχία δεν ασκείται απλώς επί ενός αντιπάλου, αλλά επί ενός υποκειμένου του οποίου η ανθρώπινη ιδιότητα έχει ήδη μερικώς ανασταλεί στο επίπεδο της αντίληψης. Αυτό, επιτρέπει την ένταξη της βίας σε πλαίσια κανονικότητας. Όταν ο άλλος δεν αναγνωρίζεται ως πλήρες ηθικό υποκείμενο, η άσκηση βίας δεν βιώνεται με την ίδια ένταση ως ηθική παραβίαση, αλλά εντάσσεται σε λογικές αναγκαιότητας, άμυνας ή σκοπιμότητας. Με τον τρόπο αυτό, η βία παύει να εκλαμβάνεται ως ρήξη και μετατρέπεται σε αποδεκτό στοιχείο της δράσης.

Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο η ύπαρξη της βίας, αλλά οι όροι υπό τους οποίους αυτή καθίσταται νοητή και επιτρεπτή. Όσο η ανθρώπινη απώλεια εντάσσεται σε αφηρημένα σχήματα και απομακρύνεται από την άμεση εμπειρία, τόσο περιορίζεται η δυνατότητα ηθικής αντίδρασης. Υπό αυτή την έννοια, το ερώτημα για τον πόλεμο δεν εξαντλείται στην ανάλυση των αιτίων ή των συνεπειών του. Επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες ορίζουν τα όρια της ηθικής τους κοινότητας και, τελικά, στον τρόπο με τον οποίο αποδίδεται αξία στην ανθρώπινη ζωή».