Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Ερ: Κύριε Σπιλάνη, την περασμένη Πέμπτη, 28 Μαΐου 2026, η Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «Φωνές για το Αρχιπέλαγος» της οποίας είστε συνιδρυτής, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, διοργανώσατε μια εκδήλωση με θέμα «Τι τουριστική ανάπτυξη έχουμε, τι τουριστική ανάπτυξη θέλουμε». Θα ήθελα καταρχάς να μου πείτε ποιος ήταν ο στόχος αυτής της εκδήλωσης.
Ι.Σ.: Το Εργαστήριο εδώ και χρόνια δουλεύει εκθέσεις για τον ελληνικό τουρισμό και προσπαθεί να κάνει μια ολοκληρωμένη ανάλυση του τουρισμού σε εθνικό, περιφερειακό και νησιωτικό επίπεδο γιατί θεωρούμε ότι, η λειτουργία ενός Παρατηρητηρίου Τουρισμού είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να παίρνονται τεκμηριωμένες αποφάσεις. Ο καθένας έχει την άποψή του για το πώς πρέπει να λειτουργήσει ο τουρισμός. Το θέμα είναι πάνω σε ποια δεδομένα στηρίζεται για να αποφασίσει το ένα ή το άλλο. Δεν έχουμε όλη την ίδια άποψη, αλλά όμως θα έπρεπε να έχουμε την ίδια εικόνα σε ό,τι αφορά το τι τουρισμό έχουμε. Η εικόνα είναι συγκεκριμένη, πρέπει να αναλύεται με όλα τα δεδομένα, με προσοχή, με επιστημονική τεκμηρίωση και μετά να αποφασίζουμε τι είναι αυτό που θέλουμε.
Ερ: Σε μια γενική θεώρηση, ποια είναι αυτή η εικόνα;
Ι.Σ.: Η εικόνα είναι αυτή που έγραψα όταν έγραφα το διδακτορικό μου πριν σαράντα χρόνια περίπου, την οποία επιβεβαίωσε το 2019 ο παγκόσμιος οργανισμός τουρισμού, ο οποίος λέει ότι, ο τουρισμός προκαλεί μεγέθυνση, αλλά δεν προκαλεί ανάπτυξη. Και αυτό το έχουμε δει πάρα πολύ στα νησιά μας.
Μεγέθυνση σημαίνει ότι, αυξάνουμε τις κλίνες, αυξάνονται οι τουρίστες, αυξάνονται οι συνολικές δαπάνες και υπάρχει μια πολύ αυξημένη δραστηριότητα η οποία έχει διαφορετικές συνέπειες σε κάθε νησί. Για παράδειγμα, η Κως, η Ρόδος, η Μύκονος, η Σαντορίνη αλλά και η Πάρος έχουν αύξηση πληθυσμού, τα υπόλοιπα νησιά δεν έχουν. Μέσα σε αυτά είναι και η Κέρκυρα, παρόλο που θα περίμενε κανείς να ακολουθεί παρόμοια βήματα με αυτά της Ρόδο, αλλά από ότι φαίνεται οι κάτοικοι εκεί δεν είναι ευχαριστημένοι και δεν μένουν στο νησί.
Άρα, το πρώτο πράγμα το οποίο κανείς βλέπει, είναι πραγματικά τα μεγέθη αυτά πώς αποτιμώνται. Όντως και όλες οι διαβουλεύσεις που έχουμε κάνει, καταγράφουν ευχαριστημένους ανθρώπους σε ό,τι αφορά την οικονομική απόδοση του τουρισμού. Πράγματι έχει φέρει χρήματα ο τουρισμός στα νησιά. Αυτό είναι το πρώτο πράγμα. Αυτό το οποίο αλλάζει αρκετά το τελευταίο καιρό και έχουμε κάποια δεδομένα είναι ότι, το πώς κατανέμονται αυτά τα χρήματα αλλάζει πια μορφή.
Οι πολύ μεγάλες μονάδες είτε είναι all inclusive είτε δεν είναι, συγκρατούν το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων, οι μικρές μονάδες, οι μικρομεσαίες οικογενειακές, τα μικρά εστιατόρια μέσα στους οικισμούς, μάλλον θα έλεγα ζορίζονται για να έχουν έσοδα. Αυτό το οποίο διαπιστώνουμε επίσης είναι ότι, έχουμε πάρα πολύ μεγάλη εποχικότητα. Παρ’ όλες τις συζητήσεις που γίνονται εδώ και 40 χρόνια για μείωση της εποχικότητας, τα δεδομένα είναι πραγματικά ξεκάθαρα και δείχνουν ότι, το 60-70% του τζίρου των τουριστικών επιχειρήσεων γίνεται το τρίμηνο Ιούλιος, Αύγουστος, Σεπτέμβριος και αν προσθέσει κανείς και τον Ιούνιο, σαφώς ξεπερνάει το 70%. Άρα, η εποχικότητα είναι πάρα πολύ μεγάλη, οπότε αυτό σημαίνει πίεση στις υποδομές, πίεση στους ανθρώπους, πίεση στους εργαζόμενους και μικροεπιχειρηματίες που δουλεύουν ακατάπαυστα ώρες ατέλειωτες αυτή την περίοδο και αυτό είναι ένα θέμα τεράστιο.
Επίσης, αυτό που βλέπουμε και από την αύξηση των κλινών, είναι σαφές ότι υπάρχουν πάρα πολλά νησιά όπου, αυτό το δείκτη που χρησιμοποιούν όλοι στην βιβλιογραφία κλίνες ανά κάτοικο, έχουν ξεπεράσει τα αποδεκτά όρια τα οποία θεωρούνται και από το υπουργείο Περιβάλλοντος ότι, είναι δύο κλίνες ανά κάτοικο. Τα 60 περίπου νησιά έχουν ξεπεράσει αυτό το όριο και αυτό δημιουργεί τεράστια προβλήματα διαχείρισης τουρισμού. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, η πληρότητα των ξενοδοχειακών μονάδων, γιατί μόνο γι' αυτές έχουμε, είναι κάτω από 60% σε ετήσια βάση. Το 60% το περνάνε τα Ιόνια νησιά και η Κως. Άρα σημαίνει ότι η αύξηση των κλινών δημιουργεί επίσης πρόβλημα στην πληρότητα των ξενοδοχείων, τα οποία ξέρουμε πάρα πολύ καλά ότι εκτός της υψηλής περιόδου έχουν χαμηλές πληρότητες και αυτό συμβαίνει και σε πάρα πολλά νησιά όπου οι πληρότητες είναι κάτω από το 40%. Ένα τελευταίο θέμα είναι η εξέλιξη της κατά κεφαλήν τουριστικής δαπάνης, η οποία σε εθνικό επίπεδο στην ουσία παραμένει σταθερή από τότε που έχουμε συγκρίσιμα δεδομένα, δηλαδή, από το 2005 μέχρι σήμερα, γύρω στα 80 ευρώ ανά διανυκτέρευση, κάτι το οποίο είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό αν σκεφτεί κανείς τι έχει συμβεί από τότε μέχρι σήμερα σε ό,τι αφορά τις τιμές, τον πληθωρισμό, κ.λ.π..
Το Νότιο Αιγαίο βρίσκεται σε καλύτερη θέση από όλες τις περιφέρειες και έχοντας ξεπεράσει την δαπάνη 100 ευρώ ανά διανυκτέρευση, βρίσκεται στην καλύτερη θέση για την Ελλάδα, αλλά όχι σε πάρα πολύ καλή θέση αν το συγκρίνει κανείς με τις ανταγωνίστριές μας χώρες και μιλάω για Ιταλία και Ισπανία, δεν μιλάω για Τουρκία ή Αίγυπτο ή Τυνησία. Κι αυτές είναι ανταγωνίστριές μας, αλλά γενικότερα έχουν χαμηλότερες τιμές.
Ερ: Αυτά που μόλις προαναφέρατε, αφορούν στα αποτελέσματα της εκδήλωσης. Απ’ ότι διάβασα σε μια συνέντευξή σας, προτείνετε την υιοθέτηση του αργού τουρισμού. Μπορείτε να μου εξηγήσετε τι ακριβώς εννοείτε;
Ι.Σ.: Η συζήτηση για το αργό φαγητό έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετά χρόνια, σε μια προσπάθεια κανείς να γυρίσει σε τρόφιμα τοπικά και υψηλής ποιότητας και να απολαμβάνει το φαγητό. Αυτό το κίνημα αναπτύχθηκε απέναντι στο γρήγορο φαγητό, των εταιρειών γρήγορης εστίασης. Στον τουρισμό θα έπρεπε να έχουμε μια ανάλογη αλλαγή. Χρόνια λέμε ότι, θα πρέπει ο τουρίστας να γνωρίσει το τόπο, να ζήσει σαν τον ντόπιο, να γνωρίσει το πολιτισμό του, το περιβάλλον που μένει, να γνωρίσει την παραγωγή, τη διατροφή του κλπ.
Αυτά δεν μπορούν να γίνουν μέσα σε δύο τρεις μέρες. Πρέπει να γυρίσουμε πίσω σε αυτό το οποίο ξέραμε και στην Ελλάδα, τις διακοπές των δέκα ημερών, σ’ ότι αφορά τους αλλοδαπούς κατά κύριο λόγο, όπου κάποιος πραγματικά ερχόταν να γνωρίσει το τόπο. Άρα, η προσπάθεια να υλοποιήσουμε αυτό που λέμε ή αν το θέλουμε πραγματικά, είναι να φτιάξουμε δραστηριότητες, να οργανώσουμε έτσι τον τουριστικό προορισμό, ώστε ο άλλος να θέλει να μείνει να γνωρίσει το τόπο και όχι να έρθει για δύο μέρες να κάνει δέκα σέλφι και να φύγει. Ταυτοχρόνως, έχουμε ένα
τεράστιο πρόβλημα του τουρισμού σε παγκόσμιο επίπεδο σε ό,τι αφορά ένα από τα κύρια θέματα που είναι τα καύσιμα και η παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα. Έχουμε αυξήσει σε πολύ μεγάλο αριθμό τον αριθμό των ταξιδιών. Καταλαβαίνετε ότι στην Ελλάδα, έχοντας πέσει από το 10,6 στο 6,3% μέση διάρκεια παραμονής, σημαίνει ότι έχουμε διπλασιάσει τα ταξίδια για να έχουμε τον ίδιο αριθμό των διανυκτερεύσεων. Σημαίνει, δηλαδή, πολύ μεγαλύτερη κατανάλωση πόρων που ο πλανήτης δεν σηκώνει. Εδώ πια, όπως φαίνεται, ούτε τα αεροδρόμια το σηκώνουν, ούτε ο εναέριος χώρος το σηκώνει και αρχίζουμε να έχουμε τεράστιες καθυστερήσεις την καλοκαιρινή περίοδο. Άρα, φτάνουμε να μην ευχαριστιόμαστε το ταξίδι, να έχουμε πάρα πολλές αρνητικές συνέπειες και σε πλανητικό επίπεδο αλλά και σε τοπικό.
Την κλιματική αλλαγή την ζήσαμε την προηγούμενη εβδομάδα, με το Λονδίνο να έχει 15 βαθμούς πιο πάνω από την Αθήνα ή το Παρίσι κάτι ανάλογο. Πράγματα πρωτόγνωρα τα οποία όμως είναι συνέπειες μιας παγκόσμιας αλλαγής, την οποία εάν δεν αντιμετωπίσουμε, τα προβλήματα θα είναι πολύ περισσότερα. Φέτος ήμασταν σε μια σχετικά καλή χρονιά και είχαμε βροχές στα νησιά. Δεν ξέρει κανείς όμως, πότε θα ξαναέχουμε κάτι ανάλογο. Μακάρι να έχουμε κάθε χρόνο αλλά δεν είναι σίγουρο. Το πρώτο προγνωστικό που έχει γίνει για την κλιματική αλλαγή είναι
η μείωση των βροχοπτώσεων και η αύξηση της έντασής τους. Πρέπει να δούμε τι σημαίνει πραγματικά βιώσιμος τουρισμός και η άποψη δική μου είναι ότι ο αργός τουρισμός μπορεί να βοηθήσει τον τουρισμό να γίνει βιώσιμος, δηλαδή να αυξήσει τη σχέση του επισκέπτη με τον τόπο και να μειώσει το αρνητικό του αποτύπωμα.
Ερ: Αυτό συνδέεται και με την εναλλακτική τουριστική πρόταση, όπως αναφέρθηκε στην εκδήλωση, για την αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων των νησιών μας;
Ι.Σ.: Βέβαια, το λέμε χρόνια. Το θέμα είναι τι κάνουμε; Για να γνωρίσει ο επισκέπτης τον τόπο, πρέπει να μείνει. Ακόμα και σε ένα σχετικά μικρό νησί, που μπορεί να λέμε ότι δεν έχει πάρα πολλούς πόρους, όμως κάθε τόπος έχει την ιστορία του, τους μύθους του, έχει την παραγωγική του παράδοση. Υπάρχουν πολλά πράγματα που πρέπει να αξιοποιηθούν.
Θα σας πω ένα παράδειγμα, από τον τόπο που κατάγομαι που είναι η Σέριφος, ένα νησί με τεράστια μεταλλευτική ιστορία η οποία ξεκινά από την αρχαιότητα, η οποία ξαναζωντάνεψε τον 19ο και τον 20ο αιώνα. Έχει αφήσει αρκετά μνημεία, αρκετές παραδόσεις, αρκετές μνήμες. Υπήρξε ένα από τα μεγάλα μεταλλευτικά κέντρα της Ελλάδος και του Αιγαίου. Μία παράδοση που δεν έχει αξιοποιηθεί. Τώρα προσπαθούμε να διασώσουμε ένα από τα εμβληματικά της σημεία που είναι η γέφυρα φόρτωσης και το κτίριο διοίκησης του μεταλλείου. Στο νησί φέτος αναγνωρίστηκε ένα στοιχείο της άυλης πολιτιστικής παράδοσης, οι παραδόσεις των Αποκριών ως μέρος της άυλης πολιτιστικής οικονομίας της Ελλάδας. Επίσης, η Σέριφος εδώ και χρόνια χρησιμοποιείται από πολλούς ξένους με τα μονοπάτια που έχει για να την περιηγηθεί κανείς.
Αυτό που θέλω να πω είναι ότι, υπάρχουν πολλά πράγματα σε κάθε τόπο που μπορείς να τα αναδείξεις, τα κρατήσεις τον τουρίστα και να κάνεις και κάτι άλλο. Να αξιοποιήσεις αυτούς τους ανθρώπους που εκπαιδεύουμε εμείς στα πανεπιστήμια είτε αυτοί είναι αρχαιολόγοι, είτε αρχιτέκτονες, είτε περιβαλλοντολόγοι, είτε είναι οτιδήποτε για να παράξουν ένα άλλο τουριστικό προϊόν.
Ταυτόχρονα, να μην ξεχνάμε ότι όλα τα νησιά θα μπορούσαν να αναπτύξουν πολύ περισσότερο το θαλάσσιο αθλητισμό με την ευρεία έννοια, διότι είναι το κυριαρχικό τους στοιχείο. Όλα αυτά τα πράγματα πρέπει να τα δουλέψουμε. Δεν το κάνουμε.
Ερ: Είναι αυτό που λέμε κύριε Σπιλάνη, που το βιώνουμε χρόνια και στην Κω, ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των τουριστών που επισκέπτεται το νησί μας, μένει μέσα στα ξενοδοχεία. Για παράδειγμα, η επισκεψιμότητα σε αρχαιολογικούς δεν συνάδει με τους αριθμούς…
Ι.Σ.: Το βιώνουμε χρόνια και δεν κάνουμε τίποτα. Ένα από τα στοιχεία τα οποία αναλύουμε στην έκθεση που κάνουμε, είναι η επισκεψιμότητα των αρχαιολογικών χώρων και των Μουσείων που υπάρχουν στην Ελλάδα. Η επισκεψιμότητα παραμένει πάρα πολύ χαμηλή ακόμα και σε εμβληματικούς χώρους όπως είναι ο χώρος του Ιπποκράτη στην Κω, όπως είναι στη Σαντορίνη η αρχαία πόλη, κ.ά. Το μόνο μέρος που έχει πολύ μεγάλη επισκεψιμότητα πια, είναι το Μουσείο της Ακρόπολης των Αθηνών το οποίο και είναι εντυπωσιακό και προβλήθηκε ιδιαίτερα και οι επισκέπτες της Αθήνας έχουν αυξηθεί… Η Αθήνα όμως, δεν είναι μόνο η Ακρόπολη και το Μουσείο της. Υπάρχουν πολλά άλλα πράγματα τα οποία δεν έχουν αξιοποιηθεί, με αποτέλεσμα να υπάρχει συνωστισμός στην Ακρόπολη και κόσμος μόνο στο ιστορικό κέντρο και τίποτα άλλο. Αυτό συμβαίνει σε όλους τους προορισμούς μας και δεν το έχουμε αλλάξει και αυτό είναι ένα πρόβλημα.
Ερ: Όπως, για παράδειγμα, γίνεται στη Βαρκελώνη με τη Σαγράδα Φαμίλια του Γκαουντί. Κύριε Σπιλάνη πόσο αισιόδοξος είστε ότι όλες αυτές οι «φωνές» που ακούγονται, οι οποίες πληθαίνουν όσο περνάει καιρός και αυτό είναι αισιόδοξο, θα πάνε σε ανοιχτά αυτιά;
Ι.Σ.: Δεν μπορώ να είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος βλέποντας το Ειδικό Χωροταξικό του Τουρισμού το οποίο εστιάζει πάλι στην αύξηση των κλινών ακόμη και σε περιοχές τις οποίες θα μπορούσε να τις θεωρήσει κανείς κορεσμένες και είναι κορεσμένες, όπου υπάρχει αντίδραση των τοπικών κοινωνιών και φέρνω ως κορυφαίο παράδειγμα αυτό της Σαντορίνης όπου, το δημοτικό συμβούλιο και όλοι οι φορείς του νησιού έχουν πάρει απόφαση ότι δεν θέλουν νέες κλίνες και το υπουργείο Περιβάλλοντος επιμένει να επιβάλει κλίνες. Επίσης, αυξάνει κατά λίγο τις αρτιότητες αλλά αυτό δεν είναι απαγορευτικό για να δει κανείς τις τεράστιες μονάδες να συνεχίσουν να αναπτύσσονται. Και στην Κω το έχετε δει. Τα τελευταία χρόνια τεράστιες μονάδες δημιουργούνται και επομένως δεν θα αποτελέσει κανένα φρένο για την επέκταση της τουριστικής μεγέθυνσης και όλα τα υπόλοιπα τα οποία αναφέρονται με πολύ γενικό τρόπο μέσα στο χωροταξικό του τουρισμό δεν είναι δεσμευτικά, δεν έχουν χρονοδιάγραμμα δεν έχουν σχέδιο δράσης. Επομένως, η εθνική στρατηγική παραμένει ακριβώς η ίδια με αυτή την οποία γνωρίζαμε εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Μία ελπίδα είναι κατά πόσο οι τοπικοί φορείς, τώρα που φτιάχνονται αυτά τα πρώτα 20 παρατηρητήρια τουρισμού και τα DMMOs, θα καταλάβουν ότι έχουν δύναμη στα χέρια τους και μπορούν να οργανώσουν πράγματα. Προφανώς το εθνικό σχέδιο που επιτρέπει τη δόμηση δεν δημιουργεί θετική εξέλιξη, αλλά όμως θα μπορούσαν οι τοπικοί φορείς να αναλάβουν πρωτοβουλίες. Αυτό είναι το μόνο φως στο τούνελ που για μένα υπάρχει πια.
Ερ: Κύριε Σπιλάνη σας ευχαριστώ θερμά για το χρόνο που διαθέσατε και για όλα όσα μας αναλύετε. «Ανοίγει» το μυαλό μας λίγο και πάει παραπέρα. Θα ήθελα να κάνετε εσείς τον επίλογο της σημερινής μας κουβέντας.
Ι.Σ.: Φωνές. Το είπατε κι εσείς προηγουμένως. Χρειάζεται οι φωνές όχι απλώς να διαμαρτύρονται αλλά να κάνουν και πρόταση το τι θέλουμε.
Η μη κυβερνητική οργάνωση που δημιουργήσαμε με την κυρία Αναστασία Ψάλτη, έχει το σκοπό όχι μόνο να ενώσουμε τις φωνές διαμαρτυρίας αλλά να πάμε παρακάτω, να δημιουργήσουμε φωνές για το τι ανάπτυξη θέλουμε. Και αυτό το υπηρετούμε με συνέπεια διότι θεωρούμε ότι είναι η μόνη διέξοδος, οι τοπικές κοινωνίες και οι εκπρόσωποί τους στην αυτοδιοίκηση να έχουν απόψεις, ιδέες και να δουν ότι υπάρχει και ένας άλλος αναπτυξιακός δρόμος.
ΠΗΓΗ: ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ
